ارتقای مردم‌سالاری

آرزو فرشید- اصل اساسی در یک نظام مردمی و دموکراتیک، نظر و رای مردم است، رای و نظری که می‌تواند به دو شیوه مستقیم (همه‌پرسی) و غیرمستقیم (افکارسنجی) در مسایل اساسی کشور تعیین‌کننده باشد. از آنجایی که هیچ‌یک از این دو روش در کشور ما به دلیل پروسه‌ای که باید طی شود معمول نیست، پیشنهاد رییس‌جمهور مبنی بر استفاده از نظرسنجی در موضوع مهمی چون ارتباط با آمریکا در روزهایی اخیر می‌تواند روزنه‌ای به سوی نهادینه شدن دموکراسی به حساب آید.
لازم به یادآوری است که تنها تجربه ما از همه‌پرسی به سال ۵۸ و بازنگری قانون اساسی بازمی‌گردد و هیچ‌گاه در مسایل مهم سیاست داخلی و خارجی از این روش بهره نگرفته‌ایم. علاوه بر این در خصوص نظرسنجی‌ها نیز باید تاکید کرد که به اندازه کافی شفافیت وجود نداشته است به همین خاطر است که رجوع به افکار عمومی در خصوص یکی از مسایل مهم سیاست خارجی کشور جای تامل بیشتری دارد زیرا به همان اندازه که دولت تدبیر و امید متوقع درک شرایط موجود در کشور و کمک از سوی مردم است، رای دهندگان به وی نیز خواستار راستگویی هستند. داریوش قنبری، نماینده پیشین مجلس در گفت‌وگویی با «جهان‌صنعت» سنجش افکار عمومی را یکی از شاخصه‌های نظام‌های دموکراتیک دانست و گفت: همه‌پرسی یکی از روش‌های تصمیم‌گیری کارآمد در یک نظام دموکراتیک است.
وی با تاکید بر اینکه در قانون اساسی ما نیز به این مساله اشاره شده است، اظهار کرد: فراموش نکنیم که این قوانین تزئینی نیست و در مسایل مهم باید مورد استفاده قرار گیرد. به عنوان مثال فکر می‌کنیم بحث هدفمندی یارانه‌ها در کشور از جمله مسایلی بود که باید به رفراندوم گذاشته می‌شد همچنین برخی مسایل مهم در سیاست خارجی نیاز به استفاده از این ابزارهای قانونی دارد.
این نماینده پیشین مجلس در ادامه گفت: متاسفانه در کشور ما اینقدر از همه‌پرسی استفاده نشده است که دیگر این اصل قانونی به فراموشی سپرده شده و انگار اصلا وجود ندارد.وی افزود: فکر می‌کنم بهتر است مسایل مهم در کشور به همه‌پرسی گذاشته شود و حالا که این کار را نمی‌کنیم حداقل از نظرسنجی‌ها به عنوان یک ابزار کم‌هزینه‌تر بهره گیریم.
قنبری تصریح کرد: نظرسنجی تا حدودی به مشخص کردن ذائقه مردم کمک می‌کند و از این طریق می‌توان خواست مردم را در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ کرد زیرا شایسته است که در یک نظام مردم‌سالار نقش مردم به انتخاب افراد منتهی نشود و مردم بتوانند مستقیم در سیاست‌های اصلی کشور مشارکت کنند.این کارشناس مسایل سیاسی خاطرنشان کرد: اگرچه نظرسنجی به اندازه همه‌پرسی ابزار کاملی نیست اما می‌تواند مقدمه خوبی برای احیای این اصل در کشور باشد و به پررنگ‌تر شدن نقش مردم کمک کند.
وی افزود: علاوه بر این استفاده از نظرسنجی‌ها در دولت آقای روحانی قطعا گام مهمی در جهت توجه به حقوق شهروندی، نهادینه کردن مردم‌سالاری و در جهت احقاق وعده‌های انتخاباتی ایشان است.
نظرسنجی الزامی نمی‌آورد
برخی از کارشناسان سیاسی نیز اعتقاد دارند که نباید دو مبحث همه‌پرسی و نظرسنجی را همسنگ قرار دارد و لازم است که به تفاوت‌های آن توجه بیشتری شود.
مرتضی مبلغ، کارشناس مسایل سیاسی از جمله این افراد است که در این خصوص می‌گوید: همه‌پرسی که در قانون اساسی مطرح شده درخصوص موارد مهم سیاسی است که به بن‌بست رسیده باشد.
وی افزود: نظرسنجی نیز یک ابزار کارآمد است که جریان حکومتی در هر کشور دموکراتیکی از آن بهره می‌گیرد تا روزآمد بوده و از خواست عمومی در جهت تایین سیاست‌هایش استفاده کند بنابراین استفاده از نظرسنجی در همه زمینه‌ها بسیار مثبت و ضروری است.
این کارشناس مسایل سیاسی اصلاح‌طلب با اشاره به پیشنهاد استفاده از نظرسنجی در خصوص موضوع رابطه با آمریکا که از سوی رییس‌جمهور مطرح شده است، گفت: استفاده از این ابزار در مساله‌ای با این درجه از اهمیت نوآوری است و این نظرسنجی روشن خواهد کرد که افکار عمومی در مورد مواجهه با آمریکا و دیپلماسی چگونه فکر می‌کند.
وی با تاکید بر اینکه به هیچ‌وجه موضوع نظرسنجی و همه‌پرسی را با هم مخلوط نکنیم، گفت: حوزه و عرصه این دو کاملا متفاوت است.
مبلغ تصریح کرد: یکی از تفاوت‌های اصلی این دو ابزار این است که نظرسنجی اگرچه خواست عمومی را روشن می‌کند و ملاحظه افکار عمومی اصل مهمی است اما الزامی وجود ندارد که نتیجه نظرسنجی‌ها معیار تصمیم‌گیری قرار گیرد. هدف اصلی از به‌کار گرفتن این روش حفظ وحدت میان دولت و ملت و جلوگیری از ایجاد شکاف میان آنان است.وی در واکنش به این سوال که چرا پیش از این در کشور ما نظرسنجی خیلی باب نبوده است، گفت: این‌طور نیست در ۱۶-۱۵ سال گذشته نیز در بسیاری از موارد از نظرسنجی استفاده شده است اما نتایج آن اعلام نشده است البته در دولت آقای خاتمی نتایج نیز اغلب اعلام می‌شد.
از نظر‌سازی تا نظرسنجی
لازم به توجه است که کارشناسان برای نظام‌های مردم‌سالار سه وضعیت تمهید (مرحله فراهم شدن مقدمات دموکراسی)، گذار و تحکیم را متصور هستند.
حمیدرضا جلایی‌پور، کارشناس مسایل سیاسی ضمن بیان این مطلب اظهار داشت: همه‌پرسی‌ها معمولا در کشورهایی که وارد مرحله تحکیم دموکراسی شده‌اند مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی افزود: مثلا در کشوری مثل سوییس اغلب مسایل مهم به رفراندوم گذاشته می‌شود البته توجه داشته باشیم در این مرحله از دموکراسی نیز بحران‌هایی وجود دارد، مثل بحران مشارکت که چند سال قبل غربی‌ها با آن مواجه بودند.
جلایی‌پور ادامه داد: نکته حایز اهمیت دیگر این است که در مرحله تحکیم دولتمردان تنها در زمان انتخابات روی تراز قرار ندارند و تمام مدت نیز مرتبا از نظرسنجی‌ها استفاده می‌کنند تا از مطالبات جامعه آگاه شوند.
این استاد دانشگاه و فعال سیاسی در پاسخ به این سوال که آیا حرکت به سوی استفاده از نظرسنجی‌ها به این معنی است که کشور ما در حال اتمام مرحله گذار است، گفت: دقیقا همین طور است.چند سال قبل نه تنها حرفی از نظرسنجی زده نمی‌شد بلکه خیلی از مراکز نظرسنجی تعطیل شدند و این مهم تنها از سوی موسسات دولتی انجام می‌شد و خیلی از اوقات بیشتر نظر‌سازی بود.
وی تصریح کرد: این پیشنهاد از سوی آقای روحانی می‌تواند حرکت موثری در جهت ارتقای مردم‌سالاری باشد زیرا دولت به مصرف نتایج این نظرسنجی‌ها احتیاج دارد.
جلایی‌پور ابراز امیدواری کرد که یکی از اتفاقات خوب در دولت یازدهم رونق مراکز نظرسنجی و آمار‌گیری و انتشار صحیح و شفاف نتایج آن باشد.