از جنگ اوکراین تا بحران اقتصادی

گروه بین‌الملل- سال ۲۰۲۲ میلادی در حالی به پایان رسید که برای جهان سالی پرمخاطره و پرالتهاب را رقم زد. ابتدای این سال با شروع جنگ اوکراین آغاز شده و پس از آن بحران اقتصادی و رکود گریبانگیر کشورهای جهان شد. حالا نیز سال جدید در شرایطی پایان یافت که جهان همچنان با مجموعه‌ای از چالش‌های مهم مواجه است. از همه‌گیری کرونا گرفته تا وضعیت اضطراری آب و هوا، تنش میان غرب و شرق، بحران حقوق بشر، مهاجرت‌های دسته‌جمعی، تروریسم فراملی و خطر درگیری میان کشورها، همگی تهدیدی مهم و بالقوه برای فروپاشی نظم بین‌المللی تلقی می‌شوند.
خاورمیانه در سال گذشته
در واقع و به گفته اکثر تحلیلگران برای بسیاری از مردم جهان سال ۲۰۲۲ سالی دشوار و در عین حال خطرناک بود. در این میان در خاورمیانه شاید یکی از اخبار مثبت برگزاری مسابقات جام جهانی برای نخستین‌بار در این منطقه و در یک کشور عربی بود. هر چند که از ابتدا انتخاب قطر برای میزبانی جام جهانی با حرف و حدیث‌های زیادی همراه بود اما به طور کلی می‌توان انتظار داشت که برگزاری جام جهانی در خاورمیانه با توجه به دستاوردهای فرهنگی و تجاری آن یک تحول از نوع حکمرانی در منطقه خلیج‌فارس باشد.
علاوه بر این و طبق گزارشی که روزنامه گاردین منتشر کرده است، در سال جدید میلادی با توجه به تنش‌هایی که از قبل وجود داشته و به دامنه آن نیز افزوده شده است، نگرانی در خصوص تشدید رویارویی میان ایران و آمریکا در منطقه نیز افزایش یافته است. همچنین امسال سالی سرنوشت‌ساز برای ترکیه خواهد بود؛ چراکه رجب طیب اردوغان در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری و چالش‌های انتخاب شدن مجدد قرار دارد. وضعیت لبنان نیز در منطقه از جمله موارد مهم دیگر است؛ زیرا در سال ۲۰۲۲ بحران سیاسی و اقتصادی در این کشور تداوم داشته و همین مساله می‌تواند در سال جدید عواقب غیر‌قابل پیش‌بینی برای این کشور به همراه داشته باشد. به طور کلی مطابق تحلیل‌های صورت‌گرفته سال جدید میلادی، احتمالا سالی پرتحول و پرمخاطره برای منطقه خاورمیانه خواهد بود.
جنگ اوکراین
اما مهم‌ترین موضوع در سال گذشته میلادی بحث حمله روسیه به اوکراین و آغاز جنگ همه‌جانبه در این کشور بود؛ جنگی که به گفته تحلیلگران دورنمای پایان یافتن آن هنوز نامشخص بوده و باعث بروز بحران‌های عمده اقتصادی، امنیتی و سیاسی در جهان شده است. در این رابطه غرب تحریم‌های گسترده‌ای علیه روسیه اعمال کرده و عملا با حمایت مالی و نظامی از اوکراین به مقابله با روسیه پرداخته است. روس‌ها نیز به نظر می‌رسد با توجه به روند جنگ در طول ۱۰ ماه گذشته در انتظار پایان یافتن فصل زمستان و تدارک حملات جدید در آغاز فصل بهار هستند. به همین دلیل به نظر می‌رسد در سال جدید میلادی جنگ اوکراین و تبعات ناشی از آن همچنان گریبانگیر نظام جهانی باشد و تحولات پرشتاب این جنگ نیز ممکن است اتفاقات جدیدی را در عرصه جهانی رقم بزند.
بحران اقتصادی
جهان در سال گذشته میلادی با یک بحران اقتصادی و رکود مواجه شد؛ به طوری که افزایش تورم به خصوص در میان کشورهای صنعتی تبدیل به چالشی مضاعف برای اقتصاد جهانی شده و گفته می‌شود که خارج شدن از چنین رکودی حداقل تا سال ۲۰۲۴ میلادی بسیار دشوار باشد. در واقع هراس از مارپیچ تورمی و رکود، بازگشت به بهبود اقتصادی را با مخاطره مواجه کرده و این موضوع را همزمان با جنگ اوکراین در صدر برنامه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی قرار داده است.
در این میان افزایش قیمت نفت در شرایط بی‌ثبات اقتصادی در سال گذشته باعث شد، چنین مساله‌ای به چالشی ژئوپلیتیک در جهان تبدیل شود. از سوی دیگر به واسطه جنگ اوکراین، اروپا با یک بحران انرژی مواجه شده و ممکن است نوسانات قابل توجه قیمت برای سال ۲۰۲۳ نیز تداوم داشته باشد و چالش مهار تورم را با دشواری‌های فزاینده مواجه سازد.
در این میان یکی دیگر از چالش‌های سال ۲۰۲۲ که به سال جدید میلادی منتقل می‌شود بحران بدهی در میان کشورهای در حال توسعه است. از سوی دیگر بحث تورم به موازات کمبود مواد غذایی باعث می‌شود سال جدید با دورنمایی پرابهام روبه‌رو باشد.
رویارویی آمریکا و چین
ایالات متحده آمریکا در مهر ماه امسال سند استراتژی امنیت ملی خود را با تاکید بر مقابله با چین منتشر کرد. تنش تجاری میان پکن و واشنگتن در حالی ادامه یافت که آمریکا صادرات تراشه‌های نیمه‌هادی و فناوری از چین را ممنوع کرده است. از سوی دیگر دو طرف به صورت بی‌سابقه‌ای بر سر سفر نانسی پلوسی به تایوان با یکدیگر دچار اختلافات فزاینده شدند. هر چند بایدن و شی جین‌پینگ در حاشیه اجلاس سران گروه ۲۰ با یکدیگر دیدار کردند، اما به گفته تحلیلگران تنش میان دو کشور احتمالا در سال جدید هم تدوام خواهد داشت. هر چند که امکان بروز برخورد جدی بر سر مساله تایوان میان دوکشور چندان محتمل نیست.
رکود در کارخانه جهان
رشد اقتصادی در چین با وجود پیش‌بینی‌ها در سال ۲۰۲۲ به ۳ درصد رسید. این امر از آنجا مهم است که رکود اقتصادی در چین و کاهش رشد این کشور بر اقتصاد جهانی تاثیر مستقیم خواهد داشت. از سوی دیگر در سال گذشته هم شاهد یک رویداد بی‌سابقه در چین بودیم. اینکه همزمان با انتخاب شدن شی جین‌پینگ برای سومین بار به عنوان رئیس‌جمهوری، تظاهرات اعتراضی در این کشور به دلیل محدودیت‌های ناشی از کرونا به وقوع پیوست‌. در این میان دولت از سیاست کووید صفر عقب‌نشینی کرده و به موازات این اقدام اکنون شاهد شیوع موج جدیدی از همه‌گیری کرونا در چین هستیم که ممکن است علاوه بر سرایت آن به سایر نقاط جهان، از لحاظ اقتصادی نیز چین را تحت‌الشعاع قرار دهد.
بحران همکاری
جهان امروز در حالی با بحران جنگ اوکراین و رکود اقتصادی مواجه است که به نظر می‌رسد فرآیندهای کنونی به کاهش همکاری‌های جهانی دامن بزند. از یک سو کارشناسان معتقدند با تداوم یافتن جنگ در اوکراین احتمال اینکه اروپا و آمریکا بر سر حمایت از کی‌یف دچار اختلاف شوند وجود دارد و از سوی دیگر با توجه به بحران اقتصادی و لزوم خروج از این چالش بحث همکاری‌های جهانی برای برون‌رفت از مشکلات پیشرو با مخاطره مواجه می‌شود. به همین دلیل است که از هم‌اکنون هشدار داده می‌شود در صورت کاهش همکاری‌های بین‌المللی، امکان تشدید بحران‌ها در سال آینده میلادی در خصوص کمبود مواد غذایی، بحران آب و هوایی و نیز تعارضات ژئوپلیتیکی وجود دارد.

تحلیل اکونومیست از وضعیت جهان
سال ۲۰۲۲ برای جهان یک آزمایش بزرگ بود؛ از جنگ اوکراین تا همه‌گیری کرونا در چین، تورم، تغییرات آب و هوایی و تنش میان واشنگتن و پکن. این مسائل نه تنها سمت و سویی جدید به جهان داده، بلکه برون‌رفت از آن را نیز به سوالی محوری تبدیل کرده است.
علاوه بر جنگ اوکراین که امروز به رویارویی علنی غرب با روسیه تبدیل شده، انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در شرایطی که دولت بایدن مورد انتقادات زیادی قرار دارد نشان داد که با وجود تسلط جمهوریخواهان بر کنگره، سنا همچنان در اختیار دموکرات‌ها قرار دارد. از سوی دیگر در فرانسه، مارین لوپن رهبر راست‌افراطی این کشور در سایه قرار گرفته تا فشارها بر روی ماکرون تشدید شود. از سوی دیگر روی کار آمدن جورجیا ملونی به عنوان اولین نخست‌وزیر راست‌افراطی در ایتالیا پیامی واضح در سطح اروپا به همراه داشت.
در انگلستان نیز بن‌بست سیاسی و بحران اقتصادی به گونه‌ای عجیب منجر به سقوط دولت لیز تراس در کمتر از چهل روز شد. در چین هم شی جین‌پینگ برای سومین بار متوالی به عنوان رئیس‌جمهوری انتخاب شد، اما اقدامات وی برای مهار بحران در بازار ملک و جلوگیری از همه‌گیری کرونا آسیب‌هایی جدی به اقتصاد این کشور وارد کرد. از سوی دیگر منازعات در خاورمیانه همچنان ادامه داشته و تندروترین دولت در اسراییل به رهبری بنیامین نتانیاهو بر سر کار آمده است. همچنین در سراسر جهان ایده دولت محدود با مخاطره جدی روبه‌رو است و به دلیل شوک انرژی، دولت‌های اروپایی در وضعیتی به مراتب دشوار و بحرانی قرار گرفته اند. علاوه بر این در سال گذشته میلادی ایده ناسیونالیسم اقتصادی نیز تقویت شد. این مساله در حالی صورت گرفته که به دلیل سیاست‌های ایالات متحده برای افزایش نرخ بهره، ممکن است بحث تورم در دنیا همچنان به عنوان معضلی مهم تشدید شود. در واقع در سال ۲۰۲۲ غرب تحت تاثیر پوپولیسم در داخل و منازعات ژئوپلیتیکی به چالش کشیده شده و خسارت اقتصادی رکود فعلی نیز به مراتب بالاتر از بحران اقتصادی سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ تخمین زده می‌شود.