از دپوی نخاله‌های ساختمانی تا کشت صیفی‌جات

این روزها خبرها از حال بد میراث فرهنگی ورامین حکایت دارند‌. این حال بد فقط شامل تخریب یک یا دو بنای تاریخی نمی‌شود بلکه از کاشت خیار و کاهو در قلعه ساسانی گرفته تا به تاراج بردن خاک بنای تاریخی را دربر می‌گیرد‌.
قلعه ایرج در پیشوای ورامین یکی از آثار به‌جا مانده از دوران ساسانیان است که این روزها حال خوشی ندارد‌. میراثی که از گذشتگان به‌جا مانده و حتی به باور برخی، این قلعه همان «دژ وارنا» است که در وندیداد (یکی از بخش‌های اوستا، از کهن‌ترین کتاب‌های زرتشتیان) به آن اشاره شده است، این روزها تبدیل به زمین کشاورزی شده و از قضا بهترین صیفی‌جات ورامین در خاک همین قلعه ساسانی کشت و برداشت می‌شود‌.
امروز فقط دیوارها و نشانه‌هایی از این قلعه تاریخی که می‌توان آن را بزرگترین قلعه خشتی ایران ‌نامید، باقی مانده است‌. قلعه‌ای که در زمان پادشاهی شاپور دوم (۳۰۹-۳۷۹ میلادی) ساخته و در اواخر دوره ساسانی متروک شده است‌. این قلعه در یازدهم شهریور ۱۳۸۲ با شماره ۹۸۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است‌. اکنون دیگر نه تنها تابلویی برای راهنمایی گردشگران علاقه‌مند ندارد بلکه تبدیل به محل انباشت زباله و نخاله‌های ساختمانی، کاشت و برداشت صیفی‌جات شده است‌.
محمدرضا نعمتی سرپرست هیات پژوهش‌های باستان‌شناسی قلعه «ایرج» پیشوا در ورامین درخصوص کشفیات این کاوش گفته بود: با کاوش در بدنه داخلی حصار، بقایای ۱۰ اتاق سراسری در ارتفاع شش متری از کف قلعه مشخص شد‌. همچنین حداقل ۹ کف استقراری با کاوش‌های باستان‌شناسی درون اتاق کاوش ‌شده است‌. با این وجود به دلیل تخریب و تسطیح این بخش از محوطه توسط لودر، بخش قابل توجهی از اطلاعات مربوط به ساختار معماری حصار در بیرون از محوطه مخدوش شده است‌.
محمدرضا تاجیک کارشناس ارشد تاریخ ایران و مسوول مرکز ورامین‌شناسی با اشاره به آنکه محوطه قلعه ایرج درحدود ۲۰۰ هکتار است و تاکنون آثاری مانند سکه‌های دوره ساسانیان نیز در این قلعه پیدا شده به ایلنا گفت: این قلعه به عنوان بزرگ‌ترین قلعه نظامی جهان نیز شناخته می‌شود‌ اما مدتی است که شاهد آن هستیم در چهار طرف این قلعه، خار و خاشاک و زباله آورده و آتش زده می‌شود‌.
او در ادامه به تردد گردشگران به قلعه ایرج اشاره کرد و گفت: روزانه حداقل یک تور متشکل از ۳۰ گردشگر برای بازدید از قلعه ایرج به ورامین می‌آیند و این تردد با حضور اتوبوس گردشگران همراه است که به دیواره‌های قلعه آسیب می‌رساند‌. البته تابلویی برای راهنمایی آنها برای بازدید از این جاذبه منحصربه‌فرد وجود ندارد‌.
قنات و خاک‌هایی که به تاراج می‌رود
به گفته او، با وجود آنکه تمام قنات‌های منطقه خشک شده‌اند اما قناتی که در این قلعه وجود دارد همچنان پرآب است و گفته می‌شود از دماوند سرچشمه می‌گیرد‌. شاید این مهم یکی از دلایلی باشد که کشاورزان ورامین این قلعه ساسانی را برای کشت گوجه، خیار و صیفی‌جات خود انتخاب کرده‌اند‌.
این کارشناس تاریخ تصریح کرد: از قبل از انقلاب تاکنون، کشاورزی در داخل قلعه ایرج فعال بوده و این امر همچنان ادامه دارد‌. حتی می‌توان گفت بهترین سبزیجات و صیفی‌جات تهران اعم از خیار، گوجه، کلم، بادمجان، کاهو در داخل این قلعه تاریخی کشت و برداشت می‌شود‌.
او ادامه داد: از آنجا که قلعه ایرج دارای خاک آفتاب خورده بسیار مرغوبی است جدیدا شاهد آن هستیم که خاک این قلعه را برای استفاده در زمین‌های کشاورزی، بار نیسان و کامیون می‌کنند و از آنجا انتقال می‌دهند‌. این امر معضلی است که هر روز شاهد آن هستیم‌. اما از آنجا که قلعه عرصه و حریم ندارد، مسوولی هم نیست که به آن رسیدگی کند، پس شاهد افزایش چنین تعرض‌هایی به این اثر تاریخی هستیم‌.
به گفته تاجیک، حتی شاهد حفر استخر‌های عمیق آب در این قلعه تاریخی هستیم که گاه عمق آنها به دو یا سه متر می‌رسد‌.
این استخرها سبب لایه‌برداری از قلعه می‌شود و مواد فرهنگی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد‌. این درحالی است که تاکنون چهار فصل کاوش در این قلعه انجام شده و هنوز نتایج مدونی از این کاوش‌ها منتشر نشده است‌.
البته او به این نکته اشاره داشت که با تامین اعتبار توسط بخشداری و دهداری، شاهد لایروبی از قنات قلعه ایرج بودیم با این وجود هنوز با گذشت ۱۰ ماه از این اقدام شاهد آن هستیم که دریچه قنات به حال خود رها شده و زمانی که گردشگران از سر کنجکاوی برای سرکشیدن به داخل قنات می‌روند، امکان سقوط آنها وجود دارد‌.
افزایش حفاری‌های غیرمجاز
این کارشناس تاریخ ایران با اشاره به آنکه مدتی است شاهد حفاری‌های غیرمجاز در قلعه ایرج هستیم، گفت: در نقاط مختلف قلعه ساسانی شاهد حفاری‌های غیرمجاز هستیم چنانکه طی سال جاری این حفار‌ی‌ها شدت بیشتری پیدا کرده است‌. حتی در ترانشه‌های باستا‌ن‌شناسان نیز این حفار‌ی‌ها انجام می‌شود‌.
او دلیل افزایش میزان حفاری‌های غیرمجاز در قلعه ایرج را نبود یگان حفاظت و ماموران حفاظتی عنوان کرد و گفت: در دوره ریاست جمهوری گذشته، دو مامور مسوولیت حفاظت از این قلعه تاریخی را برعهده داشتند و بعد از دو سال دیگر هیچ نگهبانی در این محوطه حضور نداشت‌. اکنون نیز هیچ حفاظت فیزیکی‌ای از قلعه انجام نمی‌شود‌. از دیگر سو با مجزا شدن شهرستان‌های قرچک، پیشوا و ورامین از یکدیگر شاهد کاهش نظارت در قلعه ایرج هستیم‌. ضمن آنکه شاهد تردد کشاورزان، گله‌داران و گوسفندان در این قلعه ساسانی هستیم‌.
مسوول مرکز ورامین‌شناسی افزود: طی سال‌های گذشته شاهد تبدیل شدن قلعه ایرج به زباله‌دانی بودیم و طی سال‌جاری شاهد دپوی نخاله‌های ساختمانی در این قلعه تاریخی هستیم‌.
مخصوصا در دروازه جنوبی شاهد دپوی نخاله‌ها و زباله‌ها هستیم‌. با وجود آنکه اردیبهشت امسال بیش از ۱۰ کامیون نخاله ساختمانی و زباله از این قلعه خارج شد اما بازهم شاهد دپوی زباله‌ها در این قلعه تاریخی هستیم‌.
مسوول مرکز ورامین‌شناسی، بروز چنین مشکلاتی برای آثار تاریخی منطقه را نبود مدیریتی واحد و ناهماهنگی در مدیریت میراث فرهنگی شهرستان‌های تهران عنوان کرد که آنگونه که به نظر می‌رسد، به حال خود رها شده‌اند و مدیریت میراث فرهنگی تهران که این شهرستان‌ها زیرمجموعه آن به حساب می‌آیند، نظارت درستی روی آن ندارد‌.