از «سینی‌گردانی» خوزستانی‌ها تا «شدّه بندی»کرمانی‌ها

گروه فرهنگ- هرساله در گوشه و کنار ایران آیین‌های مختلفی برای بزرگداشت واقعه عاشورا برگزار می‌شود، آیین‌هایی که از سال‌های دور به یادگار مانده‌اند و با تاریخ و آداب و رسوم هر منطقه از ایران گره خورده‌اند. برخی از این آیین‌ها در میراث ناملموس هم ثبت شده‌اند. ابرکوه، اصفهان، خوزستان، خراسان جنوبی، فارس و استان کرمان آخرین شهرهایی هستند که آیین‌شان در فهرست میراث ملی به ثبت
رسیده است.
محمدصادق اسحاقی، کارشناس میراث ناملموس دفتر ثبت آثار تاریخی در توضیح این آیین‌ها می‌گوید: «با برگزاری این جلسه شش آیین محرمی در فهرست میراث ناملموس به ثبت رسیدند که براساس برنامه‌ریزی انجام شده، قرار است بعد از عاشورا نیز با برگزاری کمیته آیین‌های عاشورایی برخی از آیین‌های مربوط به ایام محرم بین عاشورا و اربعین حسینی بررسی و در صورت تایید در فهرست میراث ناملموس به ثبت برسند.»
او درباره نحوه برگزاری این آیین‌ها نخست به توضیح آیین «عم‌ّکبار» در ابرکوه استان یزد پرداخت و گفت: این آیین فقط در ساعت‌های پایانی شب عاشورا برگزار می‌شود و عزاداران در قالب دسته‌هایی در محله‌های مختلف به سمت میدان اصلی شهر، تکایا و داخل بافت تاریخی ابرکوه حرکت می‌کنند.
در اجرای این آیین عزاداران در دو ردیف موازی یک دست را روی شانه نفر کناری خود گذاشته و با حرکتی منظم یک پا را جلو گذاشته خم شده و با دست دیگر یک ضربه به زانو و درحرکت برگشت یک ضربه به سینه می‌زنند. با حفظ همین ریتم، نوحه‌خوان ابیاتی را در مایه بیات اصفهان و آواز شوشتری می‌خواند. در این اجرا هیچ‌گونه ابزار موسیقایی استفاده نمی‌شود.
اسحاقی با بیان اینکه برگزاری این آیین در سال‌های اخیر بسیار کمرنگ شده است، ادامه داد: «امیدواریم با ثبت ملی آن در فهرست میراث ناملموس بار دیگر به صورت گسترده در ابرکوه و در شب عاشورا این آیین برگزار شود. پیش از این، موسیقی محرم در ابرکوه، شده‌بندی، زنجیرزنی جفتی و جوش دور در فهرست میراث ناملموس به ثبت رسیده‌ بودند.»
آیین «شده‌بندی» در استان کرمان
اسحاقی در توضیح اجرای آیین «شده‌بندی» در کرمان نیز می‌گوید: مردم منطقه «شدّه» را نماد خیمه‌های امام حسین و پارچه‌های آن را نمادی از بدن قطعه قطعه شده امام حسین (ع) می‌دانند. شدّه‌بندی از روز اول محرم آغاز می‌شود و در تاسوعا و عاشورا به اوج می‌رسد.
آیین‌ «چاووشی‌خوانی» در سوریان بوانات
اسحاقی «چاووشی‌خوانی» را از دیگر آداب محرمی می‌داند که توسط مردم در شهر سوریان بوانات در استان فارس برگزار می‌شود و توضیح می‌دهد: برخلاف برگزاری این آیین در شهرهای مختلف کشور که در زمان بازگشت مردم از سفرهای مذهبی انجام می‌شود و پیش از این با این رسم توسط استان بوشهر در فهرست میراث ناملموس به ثبت رسیده است در روز یکم مهر امسال این آیین با نام «چاووشی‌خوانی اول محرم» در این فهرست به ثبت رسید.
او اضافه کرد: «این آیین در یک حالت خاص برگزار می‌شود و اشعارش متناسب با روز اول محرم است که در دستگاه چهارگاه خوانده می‌شود.»
آیین‌ «دوره» در حسن‌آباد جرقویه اصفهان
اسحاقی آیین عاشورایی «دوره» در حسن‌آباد جرقویه اصفهان را از آیین‌هایی می‌داند که نام آن در شهرهای مختلف کشور متفاوت است و می‌گوید: عزاداران با قرار دادن دست چپ بر شانه نفر سمت چپ خود یک دایره متناسب با تعداد شرکت‌کنندگان تشکیل می‌دهند. در مرکز دایره طبل و سنج قرار می‌گیرد و نخست میان‌دار بیتی می‌خواند و نیمی از دوره‌گیرها مصراع اول و نیم دیگر مصراع دوم را می‌خوانند. پس از آن عزاداران با زدن دست راست بر سینه و جلو و عقب بردن پای راست و چپ حرکت دایره‌واری را برخلاف جهت عقربه‌های ساعت شروع می‌کنند.
این کارشناس دفتر میراث ناملموس که با ایسنا گفت‌وگو می‌کرد، همچنین از ثبت میراث ناملموس آیین «تکیه‌بندان» در روستای سرخنگ شهرستان درمیان در استان خراسان جنوبی خبر می‌دهد و گفت: این مراسم در دومین روز محرم انجام می‌شود که بر این اساس یکسری پارچه‌ها و تصاویر را آویزان علم می‌کنند و در قالب یک تک علم در صحن انجام می‌شود، همچنین با این آیین تکیه‌ها را برای انجام مراسم محرم آماده می‌کنند.
آیین «سینی گردانی» در بندرماهشهر
اسحاقی آیین «سینی‌گردانی حضرت قاسم (ع)» در شهرستان بندر ماهشهر در استان خوزستان را با قدمتی بیش از ۱۵۰ سال از دیگر آیین‌های ثبت ملی شده می‌داند و می‌گوید: این آیین که توسط آقایان اجرا می‌شود از ابتدای روز هشتم محرم آغاز و در تمام نقاط شهر سینی‌هایی با محتویاتش توسط دوستداران اهل بیت عصمت به طرف خانه‌ای به نام خانه «حاج آقا طاهری» برده می‌شود.
او ادامه می‌دهد: «در این مراسم بیش از صد سینی بر دست و سر عزاداران از این خانه همراه با دمام‌زنی و نوحه‌خوانی و قربانی گوسفند و سینه‌زنی بیرون آورده و به دور میدان شهر گردانده می‌شود و بار دیگر به همان خانه باز‌می‌گردد.»