از ماکو تا چالدران

نادر نینوایی- در شمالی‌ترین نقطه آذربایجان‌غربی و در مرز کشورهای ترکیه و آذربایجان، شهرستان ماکو یکی از مقاصد گردشگری کشورمان واقع شده است. این شهرستان باوجود آنکه به لحاظ تاریخی قدمت بسیار زیادی داشته و از میراث فرهنگی و جاذبه‌های طبیعی متعددی بهره‌مند است اما برای بخش بزرگی از مردم ناشناخته مانده است.
اگر عکس‌های کلیسای مقدس تادئوس که در نزیدیکی ماکو واقع شده را در اینترنت دیده باشید، شاید تصور کنید که این ساختمان سنگی با معماری خیره‌کننده اروپایی در کشوری غربی واقع شده است؛ صد البته که مسیر سرسبز منتهی به کلیسای تادئوس نیز بر زیبایی‌های آن می‌افزاید.
کمی آن سو‌تر از ماکو و در نزدیکی شهرستان چالدران نیز آرامگاه صدرالدین شیرازی وزیر دربار صفوی قرار گرفته کسی که به همراه جمعی از یارانش در جنگ با عثمانی‌ها به شهادت رسید و پاسدار مرزهای ایران زمین بود. مجسمه‌ها و ساختمان‌های تاریخی آرامگاه صدرالدین شیرازی بی‌شک برای تمام دوستداران تاریخ و فرهنگ ایران زمین جالب بوده و خاطرات جنگ چالدران را در ذهن مجسم می‌کند.
در این گزارش سعی می‌کنیم با معرفی کلیسای تادئوس و آرامگاه صدرالدین شیرازی به عنوان دو اثر شاخص ماکو و چالدران، بخشی از جاذبه‌های کمتر شناخته شده کشور را به شما معرفی کنیم. برای اطلاع دقیق‌تر از جزئیات این اماکن تاریخی از نکات و گفته‌های میلاد نایینیان راهنمای گردشگری مورد تایید وزارت میراث فرهنگی استفاده کرده‌ایم.
از وجه تسمیه نام ماکو تا کلیسای تادئوس
ماکو یکی از شهرهای قدیمی و ریشه‌دار آذربایجان‌غربی و ایران است. میلاد نایینیان راهنمای گردشگری در خصوص پیشینه شهرستان با ذکر اینکه تاریخ آن به دوران اورارتو‌ها و قوم ایرانی ماد برمی‌گردد به «جهان‌صنعت» گفت: در خصوص نام شهر دو روایت وجود دارد. یکی آنکه به آن دلیل به این شهر ماکو می‌گویند که در گذشته محل زندگی مادها بوده است. براساس روایت دوم ماکو به ماغ یا مُغ کوه اشاره دارد و این نام به دلیل حضور مغان آیین مهر یا آیین زرتشت بر روی این شهر گذاشته شده است. از آنجایی که زادگاه زرتشت در آذربایجان و در کنار دریاچه چی‌چست (ارومیه) یاد شده این نام هم منطقی به نظر می‌رسد.
یکی از جاذبه‌های ماکو بی‌شک کلیسای تاریخی تادئوس مقدس است که با نام قره‌کلیسا نیز شناخته می‌شود. پس از وارد شدن به بخش سیاه‌چشمه شهرستان ماکو و گذر از مسیری طولانی که با دشت‌ها و کوه‌های سبز آذین شده به کلیسای جامع تادئوس می‌رسیم. زمانی که وارد مجموعه کلیسا می‌شوید با حیاطی چهارگوش روبه‌رو می‌شوید که کلیسا در مرکزش ساخته شده است. دور تا دور حیاط چهل و چهار اتاق برای سکونت راهبان و کشیشان ساخته شده است. در اولین اتاق نمایشگاه جالبی از عکس‌های تاریخی و مراسم سالگرد تادئوس به نمایش درآمده که همه ساله با گردهمایی ارمنیان از سراسر ایران و جهان از یکم تا چهارم مردادماه برگزار می‌شود.
کلیسا دارای دو برج ناقوس در اندازه‌های هجده و بیست و چهار متر است. پشت کلیسا هم گور چهار تن از اسقف‌های پیشین این کلیسا وجود دارد. درون کلیسا و در کنار محراب که با الگوگیری از معماری آیین مهر در سمت راست ساخته شده دو اتاق اعتراف به گناهان وجود دارد. به این شکل که فرد گناهکار از یک در وارد می‌شده و پس از اعتراف به گناهانش و پاک شدن از در دیگر بیرون می‌رفته است.
جالب آنکه به دلیل مقدس بودن این کلیسا میان ارمنیان بسیاری از خانواده‌های ارمنی فرزندانشان را برای غسل تعمید به این کلیسا می‌آورند.
نایینیان راهنمای گردشگری کلیسای تادئوس مقدس را یکی از جاذبه‌های ماکو دانسته و با ذکر اینکه ارمنیان به این کلیسا تاده مقدس می‌گویند ابراز داشت: نام قره‌کلیسا (کلیسای سیاه) نیز به دلیل بهره‌گیری از سنگ‌های سیاه در ساخت بخش قدیمی‌تر کلیسا به آن اطلاق می‌شود. به باور منابع ارمنی (اشکانی) در سال ۴۳ میلادی یکی از حواریون عیسی به نام تادئوس یا تاتااوس به همراه فردی به نام بارتلمیوس از شمال میان‌رودان گذر کرده و برای تبلیغ دین مسیح به منطقه کنونی که آن زمان بخشی از قلمرو پادشاهی اشکانیان در ارمنستان می‌شده آمده‌اند. پادشاه وقت که فردی به نام آب‌کار بوده از این مبلغان استقبال کرده اما جانشین وی سیناتروک اشکانی که خود پیرو آیین مهر بوده پس از گرویدن دخترش سان‌دخت و شماری نزدیک به سه هزار و پانصد نفر به دین نوین مسیح، احساس خطر کرده و فرمان دستگیری، شکنجه و سپس کشتن گروندگان به آیین مسیح را می‌دهد. باید توجه داشت که در آن دوره بیشتر مردم ارمنستان و ایران پیرو آیین مهر یا دین زرتشت (مَزدِ یَسن) بوده‌اند.
این راهنمای گردشگری با ذکر این نکته که در فاصله سده‌های چهارم تا ششم میلادی زمانی که دین مسیح دین رسمی ارمنستان اعلام شده بود و پیروان این دین آزادی کافی داشتند اقدام به ساخت آرامگاه و کلیسایی روی مزار تادئوس کردند خاطرنشان ساخت: این کلیسا در سده سیزدهم میلادی با یورش چنگیز ویران و سپس به دست توانای خواجه نصیرالدین طوسی وزیر شایسته هلاکو از نو ساخته شده است. آخرین بازسازی این کلیسا در سال ۱۸۱۰ میلادی و به فرمان شاهزاده عباس میرزا قاجار انجام شده است. در این بازسازی که بر پایه سنگ نوشته ورودی کلیسا واپسین بازسازی این کلیسای جامع بوده از سنگ‌های سفید و عناصر فرهنگی ایرانی همچون نقش برجسته‌های شیر و خورشید، درخت سرو و نبردهای اسپندیار شاهزاده کیانی ایران بهره برده‌اند. دور تا دور دیوارهای کلیسا را هم با نقش برجسته‌هایی از اسقف‌ها و کشیشان گذشته این کلیسا آذین کرده‌اند. به صورت کلی در ته‌رنگ این کلیسا از کلیسای اوچمیادزین یا سه‌کلیسا در ارمنستان الگو گرفته شده است.
آرامگاه صدرالدین شیرازی
وقتی به ماکو سفر می‌کنید حتماد باید سری هم به چالدران بزنید. مقبره صدرالدین شیرازی یکی از جاذبه‌های دیدنی آذربایجان‌غربی بوده که در این منطقه واقع شده است. صدرالدین وزیر شاه اسماعیل صفوی به سبب رشادت‌هایی که در جنگ با عثمانی داشته همواره میان ایرانیان مورد احترام بوده است.
سید صدرالدین در جنگ چالدران با رشادت‌های فراوان همراه با ۲۷ هزار نفر از سربازان ایرانی به شهادت رسید. امروز در ورودی محوطه مقبره، مجسمه سیدصدرالدین به‌صورت ایستاده از فایبرگلاس و بتون به رنگ برنز نصب شده است. ضریحی در آرامگاه وجود دارد که به‌جز مقبره سید صدرالدین، قبر امیر عبدالباقی وزیر اعظم نیز قرار گرفته است.
آن‌طور که نایینیان راهنمای گردشگری می‌گوید: مقبره کنونی در سال ۷۸ به همت سازمان میراث فرهنگی بر روی یک سازه قدیمی و متعلق به عصر صفوی ساخته شد. ملات به کار رفته در ساخت این آرامگاه آهک، گل و گچ هست و مصالح اصلی هم آجر پخته سرخ‌رنگ است. سازه آرامگاه صدرالدین از دید به کار‌گیری ملات ماسه و آهک و کرسی‌چینی سنگی و آجرهای نما با سازه آرامگاه شیخ حیدر پدر شاه اسماعیل در مشکین‌شهر شباهت دارد.
نایینیان با ذکر این نکته که ساختمان اولیه این مجموعه به شکل گرد و از جنس سنگ و گل و تیر پوش چوبی و ساده بوده است می‌گوید: به دلیل جایگاه والای شهیدان جنگ‌ چالدران، سازمان میراث فرهنگی تصمیم گرفت با حفظ ته‌رنگ اصلی ساختمان پیشین یک سازه گنبد‌دار روی همان ته‌رنگ بسازد. ایوان بلند آن در سمت جنوب ساختمان کار شده و تزئینات قاب‌بندی و کاربندی در آن به کار رفته است. بلندای این آرامگاه با احتساب گنبد چشم‌نوازش به ۲۵ متر می‌رسد. در پایین گنبد پنجره‌هایی که در اصطلاح به پاچنگ معروف هستند در کنار قاب‌بندی‌هایی با طرح جناغی خودنمایی می‌کنند. قرینه‌سازی و بند‌کشی آجرهای این مجموعه به صورت فیل‌پوش‌های منظم و حرکت آهسته و یکنواخت آجرها در جهت ساختن گنبد زیبایی آن را دوچندان می‌کند.
در حیاط مجموعه تندیس باشکوه شاه اسماعیل صفوی از جنس فایبر‌گلاس و بتن و به بلندای پنج متر و ۳۰ سانتیمتر گذشته‌ای پرافتخار را روایت می‌کند.
در نهایت باید گفت اگر تاکنون به آذربایجان‌غربی سفر نکرده‌اید و به دنبال بازدید از مناطق و مقاصد گردشگری کمتر شناخته‌شده هستید حتما سفر به ماکو و چالدران را در لیست سفرهای آتی خود بگنجانید و از جاذبه‌های دیدنی این دو شهر تاریخی شمال غرب ایران دیدن کنید.