از چین‌هراسی تا روسیه‌ستیزی

گروه جهان- سازمان پیمان آتلانتیک شمالی برای نخستین‌بار قصد خود را برای رویارویی با بلندپروازی‌های نظامی چین آشکار کرد. این بیانیه نقطه نهایی نشستی بود که برای جو بایدن رییس‌جمهوری ایالات متحده، پیروزی عمده‌ای به شمار می‌‌آید. بایدن از ۳۰ کشور عضو ناتو خواسته ‌بود با قدرت رو به رشد نظامی، سیاسی و اقتصادی چین مقابله کنند. آمریکا در ناتو به دنبال متحدانی در برابر چین می‌گردد و اروپا در آمریکا به دنبال متحدی در برابر روسیه.
در نخستین نشست مشترک با جو بایدن، رییس‌جمهوری آمریکا، رهبران کشورهای عضو پیمان ناتو در قبال روسیه و چین با وضوح تمام موضع‌گیری کردند. از نظر آنها، روسیه و چین تعهدات و مقررات بین‌المللی را نقض می‌کنند. رهبران ناتو در مورد تهدید نظامی ناشی از چین هشدار دادند و رفتار این کشور را یک چالش سیستماتیک خواندند. به باور رهبران ناتو، چین در خصوص نوسازی نظامی خود شفاف نبوده و با روسیه همکاری نظامی مشترک داشته است. این نخستین‌باری بود که ناتو چین را در مرکز دستور کار خود قرار می‌داد.
در بیانیه پایانی سران ناتو آمده است که روسیه همچنان ارزش‌ها و اصولی را که ناتو به آن پایبند است و نیز تعهدات بین‌المللی خود را نقض می‌کند. چین نیز با رفتار خود یک چالش سیستماتیک برای نظم بین‌المللی مبتنی بر قواعد محسوب می‌شود. رهبران ناتو در جریان نشست اخیرشان در بروکسل بر سر تهیه یک مفهوم راهبردی جدید برای هدایت رویکرد آن در قبال روسیه، چین و تهدیدات و چالش‌های نوظهور توافق کردند. این مفهوم قرار است به جهت تصویب در اجلاس بعدی در سال ۲۰۲۲ در اسپانیا آماده شود.
همزمان در بیانیه‌ای در توئیتر، نمایندگی چین در اتحادیه اروپا از ناتو به خاطر تهمت درباره برنامه‌های توسعه صلح‌آمیز چین انتقاد کرد و گفت چین به یک سیاست دفاعی متعهد است که ماهیت دفاعی دارد. چین هیچ کشوری را به چالش‌ سیستماتیک فرانخوانده است، اما اگر چالش‌های سیستماتیک افزایش یابد و نزدیک‌تر شود، پکن کنار نخواهد نشست. پیام ناتو به چین به دنبال انتقاد سران کشورهای گروه هفت، متشکل از اقتصادهای بزرگ جهان، در نشست اخیرشان در بریتانیا صورت می‌گیرد.
جو بایدن رییس‌جمهوری آمریکا پس از چندین سال مناسبات دشوار کشورهای عضو پیمان ناتو با دولت پیشین ایالات متحده، به محض ورود به کاخ سفید اعلام کرد که کشورش در کنار کشورهای عضو این پیمان خواهد ماند و در صورت هر گونه تهاجم به آنها به حمایت برخواهد خاست.
بایدن اما همزمان از اعضای ناتو به تاکید خواسته است با قدرت بیشتری تحرکات چین را زیر نظر داشته باشند. در مقایسه با روسیه، که به طور مفصل در متن ۴۰ صفحه‌ای سران کشورها به آن پرداخته شده، در مورد چین تنها دو بند اختصاص یافته است. ناتو نگران یک سیاست اجبار است که ناقض ارزش‌های بنیادین این پیمان به شمار می‌رود و حوزه‌هایی را در بر می‌گیرد که با امنیت این پیمان مرتبط است. پکن زرادخانه اتمی خود را به سرعت تمام گسترش می‌دهد و در حوزه نظامی با روسیه، از جمله مشارکت در رزمایش‌های روسیه در محدوده یورو- آتلانتیک همکاری دارد.
اظهارات جو بایدن نشان از چرخش چشمگیر در سیاست کاخ سفید نسبت به ناتو دارد. دونالد ترامپ بارها از ناتو به خاطر متناسب نبودن بودجه نظامی دولت‌های عضو انتقاد کرده و حتی تهدید کرده بود که آمریکا از این پیمان خارج می‌شود. سیاست جدید آمریکا اتخاذ مواضع سرسختانه و هماهنگ با دیگر شرکا در مقابل توسعه‌طلبی نظامی چین و اتحاد در برابر سیاست تهاجمی روسیه است. آمریکا درصدد جلب حمایت اعضای ناتو از این استراتژی است.
آنگلا مرکل صدراعظم آلمان در رابطه با مصوبات ناتو در مورد چین گفت: «ما باید به یک توازن برسیم زیرا چین در بسیاری مسائل یک رقیب است، اما چین همزمان در بسیاری مسائل یک شریک است، از این رو امروز نباید بیش از اندازه به آن اهمیت داد.»
امانوئل ماکرون رییس‌جمهوری فرانسه نیز خواستار آن شد که نباید هدف‌ها را اشتباهی بگیریم. او گفت ناتو یک سازمان نظامی است. محتوای مناسبات ما با چین اما تنها نظامی نیست. و اینکه ناتو به طور عمده روی شمال آتلانتیک تمرکز دارد. «چین با شمال آتلانتیک کمتر سروکار دارد.»
در حالی که امروز جو بایدن با همتای روس خود ولادیمیر پوتین دیدار خواهد کرد، در بیانیه پایانی در مورد روسیه آمده است، تا زمانی که روسیه ثابت نکرده که به حقوق ملل و تعهدات بین‌المللی خود پایبند است، نمی‌توان رابطه با مسکو را عادی‌سازی کرد.
این بیانیه می‌افزاید، با وجود گسترش برنامه‌های موشکی روسیه، ناتو قصد ندارد موشک‌های دوربرد اتمی خود را در اروپا مستقر کند. با این حال ناتو آمادگی خود را برای گفت‌وگو با روسیه و چین اعلام کرده است. برای اینکه بتوان با چالش‌ها و تهدیدها، از جمله حملات سایبری به شکلی بهینه مقابله کرد، کشورهای عضو پیمان ناتو یک طرح استراتژیک جدیدی را تدوین کنند. این طرح قرار است در نشست سال آینده سران ناتو در اسپانیا مورد تصویب قرار گیرد. آنگلا مرکل این نشست سران را آغازی نو ارزیابی کرد.
علاوه بر این، اجلاس سران ناتو تصویب کردند که چه در مورد حملات سایبری و یا حملات در فضا، تبصره ماده ۵ قرارداد پیمان آتلانتیک شمالی فعال شود. ناتو از مدت‌ها پیش نگران بوده است که چین و روسیه و نیز کشورهای دیگر، امکان اثرگذاری و یا نابودی ماهواره‌ها را آزمایش کرده‌اند.
آنگلا مرکل صدراعظم آلمان در رابطه با موقعیت افغانستان گفت که باید پس از خروج نیروها از افغانستان، بیلان کار را بررسی کرد که این ماموریت در کجا موفق و در کجا ناموفق بوده است. صدراعظم آلمان در رابطه با عملیات ۲۰ ساله کشورهای غربی در افغانستان گفت: این عملیات نشان داد که ساختن یک ساختار سیاسی دولتی باثبات بسیار بسیار دشوارتر از آن چیزی است که ما تصورش را داشتیم.
پس از خروج نیروها از افغانستان، کشورهای ناتو قصد دارند از تداوم کار فرودگاه کابل محافظت کنند. در بیانیه پایانی آمده است که ناتو برای یک دوران گذار به حمایت‌های مالی خود برای اداره فرودگاه کابل ادامه خواهد داد. این فرودگاه برای تداوم فعالیت‌های دیپلماتیک و تماس‌های بین‌المللی و ارتباط افغانستان با جهان از اهمیت برخوردار است.
این در حالی است که رهبران ناتو با وجود درخواست‌های چندباره ولادیمیر زلنسکی، رییس‌جمهوری اوکراین برای پذیرش عضویت این کشور، تنها بر ادامه همکاری با اوکراین و گرجستان، دو همسایه غرب‌گرای روسیه تاکید کردند. رییس‌جمهوری اوکراین در آستانه این نشست از جو بایدن رییس‌جمهوری ایالات متحده خواسته بود تا صریحا درباره عضویت اوکراین در ناتو پاسخ مثبت یا منفی بدهد.
اهداف آمریکا و اروپا در ناتو
آمریکا در ناتو به دنبال متحدانی در برابر چین می‌گردد و اروپا در آمریکا به دنبال متحدی در برابر روسیه. اعضای اروپایی ناتو چندان علاقه‌ای ندارند که پای چین را به وسط بکشند. به گفته ویکتور اوربان، رییس‌جمهور مجارستان، ناتو همان‌طور که از اسمش پیداست ائتلاف کشورهای آتلانتیک شمالی است و چین خیلی با آتلانتیک یا همان اقیانوس اطلس فاصله دارد. اروپایی‌ها از بابت چین احساس خطر جدی نمی‌کنند. این آمریکاست که هژمونی و ابرقدرت بودن خود را در خطر می‌بیند. برای اروپا به عنوان یک قدرت درجه دو، شاید فرق زیادی نکند که اقتصاد اول یا ابرقدرت اصلی چین باشد یا آمریکا.
دیدار رودرروی اردوغان و بایدن
در این میان دیدار دوجانبه رجب طیب اردوغان با جو بایدن در حاشیه دیدار سران کشورهای عضو ناتو حائزاهمیت بود. ترکیه و آمریکا با روی کار آمدن بایدن، روابط سردی را تجربه کرده‌اند. بایدن پس از سه ماه منتظر گذاشتن اردوغان تنها هنگامی به او تلفن زد که می‌خواست گوشزد کند آمریکا نسل کشی رامنه در سال ۱۹۱۵ را به رسمیت می‌شناسد. برای اردوغان که با ترامپ روابط بهتری داشت، به قدرت رسیدن بایدن مایه دلولپسی است.
ترکیه و آمریکا بر سر مسائل دیگری مانند خرید تسلیحات روسی اختلاف دارند. آمریکا همچنین از گروه‌های کرد داخل سوریه حمایت می‌کند که از دید ترکیه در زمره گروهک‌های تروریستی طبقه بندی می‌شوند.
در اوایل ژوئن اردوغان در مصاحبه‌ای از تنش در روابط با آمریکا سخن گفت و اینکه در دیدار با بایدن دلایل این تنش را جویا خواهد شد. آمریکا بر سر اختلاف در مورد خرید موشهای اس ۴۰۰ از روسیه، فروش جنگنده‌های «اف ۳۵» به ترکیه را لغو کرد. ترکیه نیز در مقابل خواستار غرامتی معادل یک میلیارد دلار شده است.
در کنفرانس خبری پس از پایان این اجلاس جو بایدن گفت با اردوغان دیدار دوجانبه مثبت و پرباری داشته و اظهار امیدواری کرد که دولت او بتواند به پیشرفت واقعی در ترمیم روابط بین ترکیه و آمریکا دست یابد.
ترکیه برای افزایش نقش خود در ناتو تلاش دارد نقش مرکزی تری در افغانستان به دست بیاورد. این کشور پیشنهاد داده است که پس از خروج آمریکا، دفاع از فرودگاه کابل را به عهده بگیرد، اما این در مخالفت با توافق با طالبان خواهد بود که خواستار خروج نیروهای آمریکا و ناتو است.
همکاری در مورد بحران سوریه و لیبی که ترکیه در آنها می‌تواند نقشی ایفا کند از جمله موارد مورد گفت‌وگو بین ترکیه و سایر اعضای ناتو خواهد بود. این اجلاس در کنار نشست سران گروه هفت همچنین پیش‌درآمدی بود برای دیدار دوجانبه بایدن با پوتین.
بایدن در حاشیه این نشست با رهبران ترکیه و سه جمهوری سابق شوروی در بالتیک یعنی لتونی، لیتوانی و استونی نیز گفت‌وگوهای دوجانبه کرد. وی گفت به دنبال درگیری با روسیه نیست اما برای پاسخ در برابر اقدامات بی‌ثبات‌کننده آن کشور باید آمادگی داشت. رییس‌جمهوری آمریکا همچنین از تعهد واشنگتن به حفظ یکپارچگی و تمامیت ارضی اوکراین سخن گفت. او بیان کرد که ناتو باید برای چالش‌های امروز و فردا آماده باشد، نه چالش‌های دیروز. به گفته بایدن دنیا تغییرات زیادی کرده و چالش‌ها عوض شده‌اند. وی گفت در ۲۰۱۰ روسیه یک متحد ناتو بود و از چین حتی نام برده نمی‌شد.