استثمار کارگران

طرح نظام استاد- شاگردی که در سال‌های گذشته همواره مورد انتقاد جامعه کارگری قرار داشت و اجرای آن در مقاطعی نیز با مقاومت کارگران مواجه شد، حالا بار دیگر قرار است احیا شود.
نگاهی به پیشینه این طرح نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۱ و در دوره ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، نامه اجرایی طرح «آموزش به روش استاد- شاگردی نوین» از سوی وزارت تعاون،‌ کار و رفاه اجتماعی تصویب و برای اجرا به سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور ابلاغ شد.
«ایجاد بسترهای لازم برای اشتغال مولد و پایدار، مطابق با فناوری‌های روز» و «استمرار و تثبیت مشاغل موجود و مورد نیاز جامعه، به ویژه در مشاغل خانگی و سنتی»‌ از جمله اهداف طرح «آموزش به روش استاد- شاگردی نوین» اعلام شده بود.
در این طرح قرار بود شاگرد یا شاگردان طی سه سال آموزش ضمن کار، از شمول قانون کار و قانون تامین اجتماعی خارج باشند. علاوه بر این، گفته شده بود دستمزدی به شاگرد پرداخت نخواهد شد.
این طرح، مخالفت‌های گسترده‌ای را به همراه داشت که تا دی‌ماه سال ۱۳۹۲ ادامه یافت. یعنی در شرایطی که پنج ماه از دوره ریاست‌جمهوری حسن روحانی گذشته و تجدیدنظری هم در این مورد از سوی دولت او انجام نشده بود. اما در نهایت در سال ۹۳ به دلیل مخالفت‌ گسترده فعالان و تشکل‌های کارگری کنار گذاشته شد.
با این حال به نظر می‌رسد طرح نظام استاد- شاگردی بار دیگر قرار است اجرا شود. در ماده ۱۵ لایحه برنامه هفتم توسعه که جزئیات آن منتشر شده، آمده است: دولت بنا دارد برای به‌کارگیری نیروی کار جدید و تازه‌واردها به بازار کار، نظام استاد- شاگردی را اجرایی کند.
فعالان کارگری می‌گویند اجرای دوباره این طرح برابر با استثمار کارگران است و باعث سلب حقوق کارگران می‌شود. زیرا در نظام استاد- شاگردی سازوکار تعیین حداقل دستمزد کارکرد واقعی خود را از دست خواهد داد.
مطابق با ماده ۱۱ قانون فعلی کار ایران، حداکثر مدت دوره آزمایشی برای کارگران ساده و نیمه‌ماهر یک ماه و برای کارگران ماهر و‌ دارای تخصص سطح بالا سه ماه است. حال آنکه در لایحه برنامه هفتم توسعه دوره آزمایشی براساس نظام استاد- شاگردی سه سال تعیین شده است.
دولت هدف گنجاندن این ماده در برنامه هفتم توسعه را «رفع موانع موثر بر به‌کارگیری نیروی کار جدید توسط کارفرمایان و توسعه کسب‌وکارها و جذب تازه‌واردین به بازار کار و احیای نظام استاد- شاگردی و ترویج آموزش‌های عملی حین کار» اعلام کرده است.
به اعتقاد کارشناسان، طرح استاد- شاگردی که بیکاری و فقدان مهارت نیروی کار را دستاویز قرار داده بود، بهترین و آسوده‌ترین مفر برای فرار از پایبندی به قانون کار را فراهم می‌کرد و به پارادایم‌های معیوبی مثل «مزد توافقی» و «اشتغال بدون بیمه و قرارداد» وجهه‌ قانونی و عرفی می‌بخشید.
درواقع این طرح به منزله «سرکوب دستمزدی» و پایین آوردن سطح دستمزد است به گونه‌ای که کلا دستمزد را به توافق کارفرما و کارگر منوط می‌کنند.
طرح استاد- شاگردی استثمار کارگران است
در این ارتباط سمیه گلپور رییس کانون عالی انجمن‌های صنفی کارگران ایران گفت: نیروی کار از مزایای تامین اجتماعی محروم می‌شود. متاسفانه این طرح در لایحه برنامه هفتم آمده است و براساس آن کارفرما اگر کارگاه تا ۴ نفر دارد، می‌تواند نیروی قراردادی خود را که کف دستمزد دریافت می‌کند و بیمه هم دارد به یک‌باره فرمول مزد را به حالت توافقی تبدیل کند به علاوه اینکه کارگر از پوشش بیمه هم خارج می‌شود.
وی افزود: این موضوع صددرصد استثمار کارگر است و کارفرما هم البته دنبال همین موضوع است. زیرا نه‌تنها کف دستمزد را نمی‌پردازد بلکه به اسم کارآموز، کارگرانی را استخدام می‌کند که نه کف دستمزد را می‌گیرند و نه بیمه می‌شوند.
این فعال کارگری گفت: تنظیم‌کنندگان این بند معتقدند این بند برای اشتغالزایی است اما سوال من این است: وزارت کار که بعد از ده‌ها سال هنوز نمی‌تواند شناسنامه شغلی اقتصادی تهیه کند از کجا می‌خواهد متوجه شود فرد کارورز است یا خیر. مهارت دارد یا ندارد و…. لذا این همین مساله مبنای فسادی می‌شود که آن سرش ناپیداست.
گلپور تصریح کرد: ما به سازمان جهانی کار و سند جامع کار شایسته پیوسته‌ایم و نسبت به مسائل کارگری تعهد داده‌ایم. عملا با طرح استاد- شاگردی از این امر عدول می‌کنیم. بنابراین این طرح با حقوق بنیادین کار و اصل قانون کار کشور و قانون تامین اجتماعی در مغایرت کامل است.
کارگران امنیت شغلی ندارند
محمدرضا تاجیک نماینده کارگران در شورای‌عالی کار در این ارتباط گفت: مجمع عالی نمایندگان کارگران مخالف جدی طرح استاد- شاگردی است.
وی با انتقاد از عدم اجرای ماده ۷ قانون کار گفت: کارگران امنیت شغلی ندارند اما با اجرای این طرح دیگر امنیت شغلی برای کارگر باقی نمی‌ماند. کارفرما به راحتی شرایط اخراج کارگران را دارد. کارگری که هر دو سال یک‌بار از سوی کارفرما اخراج و در محیط کار دیگری مشغول فعالیت شود نه بیمه‌ای داشته باشد نه قرارداد درستی، چگونه می‌تواند با روحیه قوی کار کند؟
نماینده کارگران در شورای‌عالی کار با اشاره به ضرورت مهارت‌آموزی گفت: کارگر ماهر بیکار نمی‌ماند. اما روش مهارت‌آموزی استاد- شاگردی نیست. در کشورهای توسعه‌یافته افرادی که فارغ‌التحصیل می‌شوند باید یک مهارت فرا گرفته باشند و نسبت به این مساله نظارت می‌شود. در نظام قدیم کشور نیز دانش‌آموزان یک روز در هفته در مقطع متوسطه باید سر کار می‌رفتند و حرفه‌ای می‌آموختند و نظارت از طریق مدرسه به طور منظم انجام می‌گرفت و نتیجه آن بعد از گذشت چند سال این بود که حداقل در کاری که به آن علاقه داشتند و آن را انتخاب کرده بود بدون هیچ اجباری وارد بازار کار می‌شدند.
تاجیک اظهار داشت: این روش در کشورهای توسعه‌یافته هم انجام می‌شود. دانش‌آموزان باید حتما در دوران متوسطه یک شغل یا حرفه را بیاموزند، ولی متاسفانه در نظام جدید این موضوع حذف شده است. وزارت کار و متولیان مربوطه در دهه اخیر دو طرح استاد- شاگردی و کارورزی را ارائه کردند که تشکل‌های کارگری به خاطر سوء‌استفاده برخی کارفرمایان از این طرح با آن مخالف هستند.