استقبال سرد

آرزو فرشید– گره‌ای که به جان برجام افتاده هر روز کور‌تر و مسیر احیای این توافق بین‌المللی هر روز سنگلاخی‌تر می‌شود. اصرار غربی‌ها به کشاندن مذاکرات به مسائل منطقه‌ای، موشکی و حقوق بشری که با پافشاری ایران به اعمال رفع همه تحریم‌ها، راستی‌آزمایی و کسب تضمین از آمریکا مواجه است، کم بود؛ طرف آمریکایی درخواست‌های دیگری را روی میز گذاشته که به نظر نمی‌رسد از سوی ایران قابل پذیرش باشد. عامل نگران‌کننده نیز همین است.
رابرت مالی نماینده آمریکا در امور ایران که از قضا یکی از عوامل ایجاد امیدواری برای گشایش در قضیه برجام بود، گفته که دولت بایدن یک توافق به گفته او «ناقص» را برای بازگرداندن شهروندان آمریکایی بازداشت‌شده در ایران نمی‌پذیرد و خواهان بازگشت تمام آنها به خانه است.
این مقام آمریکایی در ادامه با ادعای ناعادلانه بودن بازداشت این افراد گفته است: «من در دولت اوباما روی این موضوع کار کردم و آن زمان توانستیم آزادی برخی از شهروندانی را که ناعادلانه زندانی شده بودند، تضمین کنیم اما نتوانستیم این کار را برای همه آنها انجام دهیم.»
اشاره مالی به آن است که ایران و آمریکا در سال ٢٠١۶ و مدتی پس از حصول توافق هسته‌ای میان ایران و قدرت‌های جهانی توانستند به یک توافق دوجانبه برای تبادل زندانیان میان دو کشور دست یابند که بر اساس آن، پنج شهروند آمریکایی در ایران و هفت ایرانی در آمریکا آزاد شدند.
مالی همچنین به سیامک نمازی (یک شهروند آمریکایی محبوس در ایران) اشاره کرده و گفته است: ادامه بازداشت او باری است که روی دوش ما، یعنی کسانی که در سال ٢٠١۶ روی تبادل زندانیان توافق کردیم، سنگینی می‌کند و این بار می‌خواهیم که او نیز آزاد شود. این کاری است که باید تکمیل شود.
حال سوال اینجا است که ایران به این خواسته آمریکا تن می‌دهد؟ به نظر بعید می‌رسد و اغلب کارشناسان داخلی معتقدند که پاسخ به این پرسش مشخص و قاطع است. سوال بعدی و مهم‌تر اما اینجا است که آیا «نه» گفتن به این درخواست بر پیچیدگی‌ها مذاکرات جاری در جهت احیای برجام اثرگذار خواهد بود؟ جالب آنکه کارشناسان داخلی به این سوال نیز پاسخ منفی می‌دهند و معتقدند که آمریکا از طرح این موضوع اهداف تبلیغاتی و سیاسی دارد.
مقدمه درخواست‌های بعدی
فریدون مجلسی دیپلمات پیشین از جمله افرادی است که امکان تحقق این درخواست آمریکا را صفر می‌داند. او در گفت‌وگویی با «جهان صنعت» می‌گوید: «تصور نمی‌کنم که نیروهای رادیکال ایران آمادگی پذیرش این تقاضای آمریکا را داشته باشند.»وی در پاسخ به اینکه آیا عدم تحقق این خواسته طرف آمریکایی شرایط را در مذاکرات برجامی سخت‌تر خواهد کرد؟ گفت: «خیر، سخت‌تر نمی‌کند. به این خاطر که این درخواست فقط یکی از شرایط است؛ اینکه چند نفر زندانی که برای خود آمریکا هم اهمیت چندانی ندارند و اتفاقا اغلب ایرانی هستند، کمکی به حل مشکلات برجامی نمی‌کند. اینجا کودکستان نیست که ایران بخواهد با آزاد کردن چند نفر از خودش نرمش نشان دهد. ضمن اینکه دربند بودن این زندانی‌ها برای آمریکا نیز بد نبوده و یک ابزار تبلیغاتی است.»
مجلسی در پاسخ به اینکه در این صورت، چرا آمریکا چنین درخواستی را مطرح می‌کند؟ گفت: «طرف آمریکایی فکر می‌کند که پذیرش این درخواست از سوی ایران می‌تواند نشان‌دهنده حسن نیت ایران باشد و مقدمه طرح مسائل و خواسته‌های بعدی شود. تحقق این خواسته نیز تا جایی که می‌دانیم برای نهادهای حاکمیت در ایران قابل پذیرش نخواهد بود.»وی افزود: «این وضعیت راه‌حلی هم ندارد. تحریم به همین صورت فعلی ادامه خواهد داشت و ایران هم به روش خود ادامه می‌دهد.
این دیپلمات پیشین همچنین گفت: «نگرانی من فقط این است که در این میان اسراییلی‌ها شیطنت کنند چون آنها بدشان نمی‌آید که آمریکا را با ایران مواجه کنند و دست به عملی بزنند که از یک طرف می‌توان آن را پیشگیرانه و از طرف دیگر اقدام زودتر از ایران نامید. این اقدام احتمالی حتما نتایج بدی دارد و ضربات شدیدی به ایران و مردم ایران، همچنین اسراییل وارد می‌کند.»
زیاده‌خواهی غیرقانونی
جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل بین‌المللی نیز اگرچه گرایش سیاسی متفاوتی دارد و از زاویه دید خود به موضوع می‌نگرد اما با مجلسی درباره «نه» گفتن به این درخواست آمریکایی‌ها هم‌نظر است. او در گفت‌وگو با «جهان صنعت» طرح این موضوع از سوی آمریکایی‌ها را مغایر اصول بین‌المللی می‌داند و می‌گوید: «از هر زاویه که به این درخواست طرف آمریکایی بنگریم مغایر اصول پذیرفته شده بین‌المللی است. اولا مصداق مداخله در امور داخلی کشورها است. دوم اینکه این سخنان و درخواست‌ها از آمریکا به هیچ وجه پذیرفته نیست و سوم اینکه طرح این موضوع خلاف اصل استقلال قوه قضاییه در ایران و اهانت به قضات و دستگاه قضایی ما است.»وی توضیح داد: «قوه قضاییه در هر کشوری اقتدار و استقلال دارد. در جمهوری اسلامی ایران نیز حفظ استقلال این قوه از جمله موضوعات مورد تاکید است. ضمن اینکه آمریکایی‌ها اگر چنین موضعی دارند قاعدتا باید درباره زندانیان ایرانی که برخی ماه‌ها و سال‌ها در زندان‌های آمریکا بوده‌اند نیز همین رویکرد را پیش می‌گرفتند لذا این موضع و درخواست آنان به هیچ وجه قابل پذیرش نیست چون خودشان با سیاست‌ورزی و عنادورزی بسیاری را در زندان‌های خود نگه ‌داشته‌اند.»قنادباشی افزود: «این درخواست مصداق مداخله در امور داخلی نیز هست. وقتی یک فرد مرتکب جرمی بشود، محاکمه و مجازات او به عهده کشوری است که جرم آنجا اتفاق افتاده است لذا این درخواست‌ها مصداق مداخله در امور دیگران است. درحالی که یکی از اصول پذیرفته‌شده در حسن روابط، مذاکره و برقراری مناسبات بین کشورها همین عدم مداخله در مسائل داخلی است و حتی در منشور سازمان ملل متحد نیز مورد توجه قرار گرفته است.»این کارشناس مسائل بین‌المللی در پاسخ به اینکه عدم تحقق این خواسته آمریکا چه تاثیر و نقشی در روند مذاکرات برجامی خواهد داشت؟ گفت: «یک رویکرد در مذاکره این است که طرفین به معنی واقعی برای مذاکره آمده باشند و قصدشان حل مساله باشد. رویکرد دیگر نیز این است که با نیت مانع‌تراشی و تبدیل مذاکره به فرصت امتیازگیری وارد شده باشند. متاسفانه رویکرد آمریکایی‌ها همین رویکرد دوم است. مصداقش نیز همین است که بعد از برجام برخی مقامات آمریکایی از جمله اوباما و وندی شرمن و… گفتند که در مذاکرات به نحوی عمل کرده‌اند که نفع آمریکا تامین شود.
وقتی بنای یک کشور افزون‌طلبی و تحمیل سیاست‌های خود به دیگران و نگاهش نیز بهانه‌تراشی است، مشخص است که این قضیه زندانیان نیز می‌تواند یک بهانه باشد. طرح این موضوع اساسا برای این است که آنها ناگزیر هستند بابت کارشکنی‌های خود در برجام پاسخگو باشند و چون از نظر افکار عمومی، حقوق‌دانان بین‌المللی و از دید کشورهای بی‌طرف دنیا محکوم هستند، ناگزیر دست به بهانه‌‌تراشی می‌زنند و مسائلی مثل بحث زندانیان را مطرح می‌کنند تا بر اشتباهات خود سرپوش بگذارند. ما هم باید حواسمان باشد. امروز دیگر برای همه ایرانیان اثبات شده که آمریکایی‌ها نه تنها صادق نیستند بلکه با خدعه جلو آمده‌اند و همه می‌دانند که مذاکره با آمریکا غلط و بی‌نتیجه است.»وی تاکید کرد: «طرح بحث آزادی زندانیان دو دلیل دارد: اول سرپوش گذاشتن بر اشتباهاتی که مرتکب شده‌اند و دوم برای امتیازگیری بیشتر.»
جمع‌بندی
اینطور که کارشناسان و تحلیلگران داخلی معتقدند، درخواست آمریکا برای آزادی همه زندانیان آمریکایی در ایران اجابت نخواهد شد. برای این برداشت اما دلایل متعددی دارند. یکی مثل قنادباشی این را خلاف اصول پذیرفته‌شده در مناسبات بین‌المللی و خط و مشی آمریکا می‌داند و دیگری هم مثل مجلسی معتقد است که این اقدام ایران کمکی به حل مشکلات فی‌مابین نکرده و حتی خود آمریکا نیز چنین انتظاری ندارد! آنچه در این بین گفته نشده و شاید محل توجه باشد این است که ایران از آزادسازی گام‌به‌گام و تدریجی این زندانیان بیشتر منفعت می‌برد.
مجلسی معتقد است که ایران ترجیح می‌دهد به یک اهرم فشار اساسی‌تر دست پیدا کند اما روشن است که ایران حاضر نیست تا رسیدن به آن مرحله، اهرم‌های فشار خود که زندانیان مورد بحث نیز از جمله آن است، از دست بدهد.