اشتباه استراتژیک خوارزمشاه به تعرض چنگیزخان انجامید

تاریخ‌نگاران آغاز زمستان سال ۵۹۶ هجری خورشیدی (اواخر دسامبر ۱۲۱۷ میلادی) را پایان کار حکومت قراختائیان و غوریان در آسیای میانه و همسایه شدن قلمرو سلطان محمد خوارزمشاه با قلمرو چنگیزخان نوشته‌اند.
خوارزمشاه با از میان برداشتن قراختائیان که میان قلمرو او و قلمرو چنگیزخان حایل بودند مرتکب یک اشتباه سیاسی بزرگ شد. چنگیزخان برنامه حمله به غرب متصرفات خود و ورود به دنیای سفیدپوستان را نداشت که رویدادهای سال بعد (۱۲۱۸ میلادی) پای او را به ایران و نیز سرزمینی که امروز کشور روسیه است باز کرد و عمده‌ترین این رویدادها، قتل فرستادگان بازرگانی چنگیز در شهر مرزی «اترار» بود که فرماندار آن مورد حمایت مادر خوارزمشاه قرار داشت.
چنگیز در نظر داشت که با خوارزمشاه روابط دوستانه و با قلمرو او دادوستد تجاری داشته باشد که حادثه اترار روی داد.
خوارزمشاه چند اشتباه سیاسی و استراتژیک دیگر هم مرتکب شده بود که یکی از آنها گرفتن فتوای مغایر شرع بودنِ خلافت عباسیان از برخی روحانیون ساکن قلمرو خود و دیگری تحریک حُکّام محلی بر ضد یکدیگر بود به‌گونه‌ای که از تشکیل یک نیروی بزرگ واحد در برابر مغول جلوگیری شد و در برابر تعرض چنگیزخان، هر شهر به تنهایی دفاع کرد نه همگی در کنار هم. تاریخ این درس را داده است که پیروزی مغول‌ها و هر فاتح دیگر تا به امروز نتیجه ضعف دفاعی و اقتصادی طرف دیگر و وجود تفرقه و نفاق در آن بوده است.
چنگیزیان پس از تصرف شهرهای نامتحد ایران و روسیه، هنگامی که در مرکز اروپا و همچنین در شام (سوریه بزرگتر) با دو دولت دارای قدرت مرکزی رو‌به‌رو شدند شکست خوردند و از ادامه پیشروی دست کشیدند. جنبش غیرمتعهدها هم در قرن گذشته (قرن بیستم) با همین فلسفه به وجود آمد که به دلایل متعدد بعدا ضعیف شد.