اشتغال مدرن با «AI»

گروه فناوری- چند سال پیش وقتی صحبت از هوش مصنوعی می‌شد، سایه‌ای از ترس بر بازار کار می‌افتاد. همه از آینده‌ای می‌گفتند که ماشین‌ها جای انسان‌ها را خواهند گرفت و انسان‌ها محکوم به بیکاری و فقر خواهند شد اما امروز ورق برگشته است. داده‌های تازه مجمع جهانی اقتصاد تصویری کاملا متفاوت از این آینده ترسناک ارائه می‌دهند. هوش مصنوعی نه‌‌تنها تهدیدی برای شغل‌ها نیست بلکه می‌تواند معجزه‌گر بازار کار باشد. تصور کنید دنیایی را که در آن
هوش مصنوعی، تکراری‌ترین و طاقت‌فرساترین وظایف را بر عهده می‌گیرد و به انسان‌ها فرصت می‌دهد تا روی خلاقیت، نوآوری و مشاغلی تمرکز کنند که پیش از این حتی به ذهن کسی نمی‌رسید. آیا این همان فرصتی نیست که همیشه دنبالش بودیم؟ آینده جایی است که انسان و ماشین، شانه‌به‌شانه، جهانی پر از ایده‌های نو و فرصت‌های بی‌پایان می‌سازند؛ این یعنی بازتعریف کار، بازآفرینی مهارت‌ها و ساختن بازاری که در آن فناوری نه رقیب، بلکه شریک انسان است.
هر اختراع و کشف جدیدی ابتدا هیولا دیده می‌شود تا زمانی که یاد بگیریم چطور با آن زندگی کنیم. چه آن روز که آتش دشمنی ترسناک برای انسان‌های نخستین بود، چه زمانی که صدای ماشین‌های بخار لرزه بر اندام کارگرها می‌انداخت. اما هم آتش دوستی قدرتمند برای انسان شد، هم آن غول‌های آهنی فرصت‌های کاری جدید به وجود آوردند. اولین کامپیوترهایی که وارد محیط کاری شدند، رقیبی جدی برای منشی‌ها، حسابدارها و… بودند اما کامپیوترها نه ‌فقط این مشاغل را از بین نبردند بلکه آنها را کارآمدتر کردند و فرصت‌های شغلی جدیدی مانند برنامه‌نویسی به وجود آوردند. در آستانه انقلاب هوش مصنوعی هم این نگرانی‌های تاریخی تکرار شده است اما به نظر می‌رسد با فراگیری ابزارهایAI در یکی، دو سال گذشته، بشر دیگر هوش مصنوعی را تهدیدی جدی برای بیکار شدن نمی‌داند. البته عوامل دیگری نیز وجود دارد که بر نابودی و ایجاد شغل‌های جدید اثرگذار خواهد بود.
این را می‌توان از مقایسه گزارش‌های چند سال اخیر مجمع جهانی اقتصاد برداشت کرد. از سال 2018 تا سال 2023 که اثرات فراگیری هوش مصنوعی چندان مشخص نبود، پیش‌بینی‌ها درباره فرصت‌های شغلی آینده بدبینانه بود اما در نظرسنجی جدید، شاهد جهشی قابل ‌توجه درباره ایجاد موقعیت‌های شغلی جدید هستیم. آخرین بررسی‌های مجمع جهانی اقتصاد نشان می‌دهد تا سال 2030 حدود 92میلیون موقعیت شغلی از بین خواهد رفت اما 170‌میلیون شغل جدید ایجاد می‌شود. این گزارش براساس نظرسنجی سال 2024 درباره آینده مشاغل تهیه شده است و دیدگاه بیش از هزار کارفرما از سراسر جهان را بازگو می‌کند؛ کارفرماهایی که بیش از 14‌میلیون کارگر را مدیریت می‌کنند. هوش مصنوعی، گذار سبز، تغییرات جمعیتی، تنش‌های ژئوپلیتیک و شرایط اقتصادی از جمله محرک‌های اصلی تغییر آینده بازار کار هستند. به طور مثال جمعیت‌های سالخورده باعث رشد مشاغل مراقبت‌های بهداشتی مانند متخصصان پرستاری می‌شوند، در حالی که جمعیت‌های در حال رشد در سن کار، رشد حرفه‌های مرتبط با آموزش را مانند اساتید آموزش عالی تقویت می‌کنند.
تغییرات آینده بازار کار
تاثیر عمیق پیشرفت‌های تکنولوژی مانند هوش مصنوعی، اتوماسیون و رباتیک بر آینده کار را می‌توان در این گزارش دید. پیش‌بینی می‌شود این فناوری‌ها هم شغل ایجاد کرده و هم شغل‌ها را نابود کنند، در نتیجه نیمی از نیروی کار باید برای یادگیری مهارت‌های جدید تلاش کند. پیش‌بینی می‌شود فناوری 19‌میلیون شغل ایجاد کند و 9میلیون نفر را طی پنج سال آینده بیکار کند، در حالی که هوش مصنوعی به طور خاص 11‌میلیون شغل ایجاد می‌کند و ‌ میلیون‌ها نفر نیز مجبور به گرفتن شغل جدید می‌شوند. در گزارش‌های WEF که معمولا هر دو سال یک بار منتشر می‌شود، کارفرماها پنج سال آینده بازار کار را پیش‌بینی می‌کنند. داده‌های سه گزارش اخیر نشان‌ می‌دهد که فرصت‌های شغلی مرتبط با فناوری اطلاعات مداوم در حال رشد هستند و تقاضا برای نیروی کار ماهر در این حوزه به‌ طور کلی افزایش می‌یابد همچنین مشاغلی که به‌ نوعی با فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، داده و دیجیتال مرتبط هستند، رشد قابل‌ توجهی کرده‌اند. اگرچه مشاغل فنی و دیجیتالی رشد چشمگیری داشته‌اند اما مهارت‌های نرم همچنان مهم هستند؛ برای مثال در گزارش 2025، متخصصان توسعه کسب‌وکار و متخصصان بازاریابی دیجیتال مشاغل تقریبا پرطرفدار معرفی شده‌اند که نشان از اهمیت مهارت‌های ارتباطی، خلاقیت و حل مساله دارد.
برخلاف باور عموم، مشاغل سنتی نیز همچنان فرصت رشد قابل ‌توجهی خواهند داشت. انتظار می‌رود بیشترین تعداد مشاغل جدیدی که تا سال2030 ایجاد خواهد شد، در دو بخش کشاورزی و رانندگی کامیون‌ها و تحویل کالا باشد. پیش‌بینی می‌شود مشاغل روتین و تکراری بیش از سایر حوزه‌ها در معرض نابودی قرار داشته باشند. کارمندان ورود داده، منشی‌ها و کارمندان حسابداری، صندوقداران و کارمندان فروش بلیت احتمالا تا چند سال دیگر شغل‌شان را از دست خواهند داد.
برای کار در عصر هوش مصنوعی چه باید کرد؟
در گزارش اخیر مجمع جهانی اقتصاد پیش‌بینی می‌شود مهارت‌های مرتبط با هوش مصنوعی تا سال2030 بیشترین تقاضا را داشته باشد. سواد فناوری به ‌طور فزاینده‌ای اهمیت پیدا خواهد کرد زیرا محرک اصلی پذیرش فناوری است. حدود نیمی از کارگران و کارمندان باید مهارت‌های خود را ارتقا دهند تا بتوانند همچنان در بازار کار حضور داشته باشند. انتظار کارفرمایان از تکامل مهارت‌ها در پنج سال آینده این است که مهارت‌هایی مانند هوش مصنوعی و داده‌های بزرگ، شبکه‌ها و امنیت سایبری و سواد فناوری سریع‌تر از هر نوع مهارت دیگری اهمیت بیشتری پیدا کنند. به غیر از یادگیری مهارت‌های فنی، مهارت‌های مکمل دیگری مانند تفکر تحلیلی، انعطاف‌پذیری، چابکی، رهبری، نفوذ اجتماعی، کنجکاوی، یادگیری مادام‌العمر، مدیریت استعداد و مسوولیت‌پذیری زیست‌محیطی نیز از اهمیت بالایی برخوردار خواهند بود.
برای اینکه ببینیم پیش‌بینی‌های مطرح شده در گزارش مجمع جهانی اقتصاد تا چه حد می‌تواند معتبر باشد، بررسی گزارش سال 2016 آن نشان می‌دهد که تعداد قابل‌ توجهی از پیش‌بینی‌های مطرح شده تقریبا به وقوع پیوستند. به طور مثال، رشد سریع هوش مصنوعی و اتوماسیون، کاهش تقاضا برای مشاغل دفتری و اهمیت رو به افزایش مهارت‌هایی مثل تفکر تحلیلی پیش‌بینی شده بودند. البته برخی پیشرفت‌های حادث شده در سال‌های اخیر دور از انتظار مجمع جهانی اقتصاد بوده است. نمونه آن گسترش فرهنگ دورکاری و رشد سلامت دیجیتال در نتیجه شیوع «کووید-‌19» است.
اگر درآمد یک شرکت از ماشین‌های پیشرفته و الگوریتم‌های اختصاصی به دست آید، کارگران تا چه حد می‌توانند در این رفاه سهیم باشند؟ پاسخ مجمع جهانی اقتصاد این است که رهبران کسب‌وکارها باید به تقویت همکاری انسان و ماشین فکر کنند. این جایی است که فناوری می‌تواند به گونه‌ای طراحی شود و توسعه یابد که کار انسانی را تکمیل و تقویت کرده، نه اینکه آن را جایگزین کند. عنصر انسانی در اقتصاد دنیا جایگزین‌ناپذیر است اما فناوری نحوه کار ما را دوباره تعریف خواهد کرد و باید خود را برای تغییرات آینده آماده کنیم.
در نهایت قطعی است که هوش مصنوعی دیگر نه یک تهدید، بلکه یک تحول‌آفرین در بازار کار محسوب می‌شود. اطلاعات نشان می‌دهد که ترس از بیکاری گسترده ناشی از هوش مصنوعی، جای خود را به فرصت‌های بی‌نظیری برای بازتعریف مهارت‌ها و خلق مشاغل جدید داده است. با اتوماسیون وظایف تکراری و تمرکز بر حوزه‌های خلاقانه و استراتژیک، انسان‌ها می‌توانند نقش‌های متنوع‌تری در اقتصاد آینده ایفا کنند. با این حال، موفقیت این تغییر به شرط آماده‌سازی مناسب نیروی کار، سرمایه‌گذاری در آموزش مهارت‌های جدید و ایجاد تعادلی هوشمندانه بین نیروی انسانی و فناوری است. به‌ طور خلاصه، هوش مصنوعی فرصتی طلایی برای هم‌زیستی انسان و ماشین فراهم کرده است که می‌تواند نه‌تنها بهره‌وری را افزایش دهد بلکه به رشد پایدار اقتصادی و ارتقای کیفیت زندگی منجر شود. آینده از آن کسانی است که به جای مقاومت در برابر این تحول آن را به آغوش می‌کشند.