اعتماد مردم از بین رفته است

محمد تاج‌الدین- بسیاری از جوایز ادبی که در اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰، می‌توانست تیراژ کتاب‌ها را چند برابر کند، تعطیل شدند؛ جوایزی که یک به یک به دلیل مشکلات مختلف، از نبود منابع مالی تا مخالفت نهادهای دولتی و اختلاف بین اعضای خود بنیاد‌ها، به بن‌بست رسیدند و کاری از پیش نبردند.
در ویژه‌نامه نوروز روزنامه «جهان‌صنعت»، گفت‌وگویی داشتیم با پیمان اسماعیلی، نویسنده رمان «نگهبان». او معتقد بود وضعیت امروز نشر از همه دوران‌ها بدتر است. ما امروز با انبوهی از کتاب‌های چاپ شده مواجهیم که مرجعی برای معرفی آنها به مخاطب وجود ندارد. اسماعیلی تاکید داشت نتیجه وضعیت امروز ادبیات ایران، سیاهه‌ای از کتاب‌های ناشناخته است که چند سال بعد در انبار انتشارات‌های ریز و درشت خاک می‌خورند.
برای ناکارآمدی یا تعطیلی جوایز ادبی دلایل بسیاری ذکر می‌کنند که هر کدام می‌تواند ضربه‌ای به بدنه نحیف ادبیات داستانی ایران باشد. به همه اینها عادت کتاب نخواندن ایرانی‌ها را هم اضافه کنید. سرانه مطالعه در ایران بسیار پایین‌تر از متوسط جهانی است. از طرف دیگر خوانندگان حرفه‌ای ادبیات ترجیح می‌دهند وقت‌شان را صرف خواندن رمان‌های خارجی کنند؛ رمان‌هایی که با روش‌های مختلف و جوایز معتبر ادبی جهانی‌ برایشان شناخته شده هستند.
مهرگان هنوز نفس می‌کشد
جایزه ادبی «مهرگان ادب» از جمله جوایز خصوصی است که در چند سال گذشته به صورت منظم برگزار شده و در مهر ماه برندگانش را شناخته است. در کارنامه این جایزه و برندگانش، نام نویسندگان مشهوری چون احمد محمود و علی‌اشرف درویشیان به چشم می‌خورد.
چند روز پیش نامزدهای بخش رمان و داستان بلند این جایزه منتشر شد. در بین این اسامی هم نام نویسندگان جوان به چشم می‌خورد و هم نویسندگانی که تجربه بسیاری در ادبیات داستانی دارند.
طبق اعلام مسوولان این جایزه، در این بخش رمان‌های «ابن‌الوقت»؛ یوسف انصاری؛ نشر روزنه، «این خانه پلاک ندارد»؛ فرزانه کرم‌پور، لادن نیک‌نام؛ نشر ققنوس، «بی‌ترسی»؛ محمدرضا کاتب؛ نشر ثالث، «پایان خوش ناتمام»؛ کاوه میرعباسی؛ نشر ثالث، «ترکیب‌بندی در سرخ»؛ مهام میقانی؛ نشر چشمه، «چیدن باد»؛ محمد قاسم‌زاده؛ نشر قطره (رمان دوجلدی)، «خط چهار مترو»؛ لیلی فرهادپور؛ نشر ثالث، «خوف»؛ شیوا ارسطویی؛ نشر روزنه، «دود»؛ حسین سناپور؛ نشر چشمه، «روضه نوح»؛ حسن محمودی؛ نشر ثالث، «روزنامه‌نویس»؛ جعفر مدرس‌صادقی؛ نشر مرکز، «ساعت ویرانی»؛ آرام روانشاد؛ نشر مروارید، «کاشف رویا»؛ جمشید ملک‌پور؛ نشر افراز، «کافورپوش»؛ عالیه عطایی؛ نشر ققنوس و «من و اتاق‌های زیر شیروانی»؛ طاهره علوی؛ نشر هیلا به چشم می‌خورد.
محمد حسن شهسواری: بسیاری از جوایز خصوصی تعطیل شدند
محمد حسن شهسواری از جمله نویسندگانی است که در کارنامه‌اش داوری چند جایزه ادبی مثل بنیاد گلشیری، جایزه منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی و جایزه بهرام صادقی به چشم می‌خورد. شهسواری در گفت‌وگویی کوتاه با «جهان‌صنعت»، در مورد تاثیر جوایز ادبی بر رونق ادبیات امروز ایران گفت: «نمی‌توان از نقش جوایز ادبی در رونق گیری بازار کتاب چشم‌پوشی کرد. هرچند این جوایز دیگر رونق سالیان گذشته را ندارند. به خاطر دارم اوایل دهه ۸۰، تاثیرگذاری این جوایز بسیار بیشتر از امروز بود و توانست تعدادی از نویسندگان مطرح امروز ادبیات ایران را به مخاطبان بشناساند. مثلا یعقوب یادعلی که این روزها کتاب‌هایش بین مخاطبان ادبیات شناخته شده است، بعد از دریافت جایزه پنجمین دوره بنیاد گلشیری برای رمان «آداب بی قراری» به مخاطبان شناسانده شد اما متاسفانه در سالیان گذشته این روند متوقف شده است. برای مثال من با جمعی دیگر از اهالی ادبیات جایزه «رمان ۵۱» را به راه انداختیم که به دلایل مختلف جلوی آن گرفته شد. بسیاری دیگر از جوایز ادبی خصوصی نیز در این سال‌ها به بن‌بست رسیدند و کارشان متوقف شد.
ما معتقدیم برگزاری هرچه بیشتر جوایز ادبی به رونق‌گیری بازار کتاب کمک می‌کند. حتی اگر رابطه این جوایز با مخاطبان کم شده باشد، می‌تواند بین خود نویسندگان شوق کار کردن به وجود آورد.»
ناتاشا امیری: جوایز ادبی تاثیر چندانی بر بازار کتاب ندارد
ناتاشا امیری از نویسندگان زن ایرانی است که در کارنامه‌اش چند جایزه ادبی مثل جایزه بنیاد گلشیری به چشم می‌خورد. وقتی از او در مورد تاثیر این جوایز بر مخاطبان ادبیات و تیراژ کتاب‌ها پرسیدیم، با تاکید بر این نکته که نمی‌توان موفقیت یک کتاب یا شکستش را منوط به گرفتن جایزه دانست، گفت: «نمی‌توان حکم کلی داد. شاید بعضی از کتاب‌ها اگر جایزه نمی‌گرفتند، دیده نمی‌شدند. بالاخره برنده شدن این جوایز در مطرح کردن نام نویسندگان بی‌تاثیر نیست. اما مثلا در مورد نویسندگانی چون صادق چوبک این قضیه اتفاق نمی‌افتد. او در کارنامه‌اش جایزه ویژه‌ای ندارد اما کتاب‌هایش پرفروش هستند.»
امیری با بیان این نکته که بسیاری از جوایز ادبی برگرفته از سلیقه داوران است و نگاهی جناحی دارد، گفت: «گمان می‌کنم بسیاری از این جوایز، نگاهی سلیقه‌ای دارند. البته هستند داورانی که براساس انصاف عمل می‌کنند. اما به دلیل اینکه نگاه تخصصی به ادبیات در کشور ما کمرنگ شده است، نمی‌توان به جوایز ادبی هم اعتماد کرد. در انتها باید گفت ارتباط درستی بین مخاطبان و این جوایز وجود نداردو به همین دلیل نتیجه ملموسی برای نویسندگان به ارمغان نمی‌آورد. تجربه شخصی من بعد از دریافت جایزه گلشیری اینگونه است. تغییر چندانی در شناخته شدن کتابم احساس نکردم.
سیامک گلشیری: مردم کتاب‌های ماندگار را انتخاب می‌کنند
سیامک گلشیری برادرزاده هوشنگ گلشیری، بنیانگذار معتبرترین جایزه خصوصی ادبی ایران است. بنیاد گلشیری که چند سال است دیگر فعالیت ندارد و جایزه‌ای برگزار نمی‌کند، روزی برای مخاطبان ادبیات حکم مرجع معرفی کتاب را داشت. گلشیری که در کارنامه اش چندین جایزه ادبی به چشم می‌خورد با بیان اینکه دیگر جوایز ادبی بین مردم اعتباری ندارد به «جهان صنعت» گفت: «جوایز ادبی دیگر بین مردم اهمیت و اعتباری ندارند. این اتفاق دلایل مختلفی دارد. از نبود مجلات و رسانه‌های تخصصی در حوزه ادبیات تا نبود نقد جدی در این زمینه. از طرف دیگر بسیاری از این جوایز آنطور که باید و شاید به رسالت خود عمل نکردند. اگر نگاهی به اسامی داورهای این جوایز بیندازید، خواهید دید نام کسانی در آن به چشم می‌خورد که اصلا شناخته شده نیستند. از طرف دیگر آنها کتاب‌هایی معرفی کردند که برای مخاطبان جذابیتی نداشت. به طور مثال من تعدادی از دوستام را جمع می‌کنم، جایزه‌ای راه می‌اندازم و سر آخر هم برندگان را از میان دوستانم انتخاب می‌کنم. از طرف دیگر وقتی مردم به کتاب‌های منتخب نگاه می‌کنند، می‌فهمند که این آثار حتی قابل خواندن هم نیست!»
گلشیری با اشاره به این نکته که سر آخر انتخاب مردم باعث ماندگاری کتاب می‌شود، گفت: «متاسفانه در کشور ما و فضای ادبیات مافیا وجود دارد. برخی جوایز ادبی که ماحصل همکاری همین جمع مافیایی است، به جای آنکه کمک حال ادبیات باشد، به آن ضربه زده است. چون همه نگاه‌ها قبیله‌ای و جناحی است. در این فضا اعتماد مردم از بین می‌رود اما این نکته را باید در نظر داشت که در چنین فضایی آن چیزی که تاثیرگذار است، خرد جمعی مخاطبان ادبیات است. مخاطبی که خودش بدون توجه به این جوایز رمانی را می‌خرد و ماندگار می‌کند که به نظرش صلاحیت دارد. در این چند سال و سالیان گذشته همین خرد جمعی بوده است که کتاب‌ها را بدون نگاه به عنوان و جایزه‌شان انتخاب کرده است.»