افزایش رانت از دریچه دامنه نوسان

در حال حاضر یکی از اصلی‌ترین مطالبات سهامداران در کنار پیش‌بینی‌پذیر کردن اقتصاد با ثبات در سیاست‌گذاری، حذف فاصله بین نرخ نیمایی و نرخ ارز در بازار آزاد، جلوگیری از قیمت‌گذاری دستوری و… اصلاح یا برداشتن دامنه نوسان و به دنبال آن حجم مبناست. مجید عشقی رییس سازمان بورس و اوراق بهادار از همان روزهای ابتدایی شروع به فعالیتش نوید سرو سامان دادن به موضوع دامنه نوسان و حجم مبنا را داده بود. و عده‌ای که البته پیش از آن توسط محمدعلی دهقان دهنوی رییس پیشین سازمان بورس مطرح شده بود. حالا اما عشقی برای دومین بار در نشست هم‌اندیشی با اعضای اتاق بازرگانی صنایع معادن و کشاورزی در این باره سخن گفته و بر بازتر شدن دامنه نوسان تا پایان سال تاکید کرده است. اصلاح تدریجی دامنه نوسان می‌تواند مقدمه‌ای برای حذف کامل آن در ادبیات بازار سرمایه ایران باشد؛ با این حال اما نباید از این امر غافل شد که حذف یکباره و بدون زمینه‌سازی دامنه نوسان می‌تواند به مراتب بیشتر از وجود آن به بازار صدمه وارد کند. کارشناسان بازار سرمایه دامنه نوسان را باعث کاهش اعتماد به بورس و ایجاد امکان خرید و فروش رانتی می‌دانند و بر این باورند که مهم‌ترین آسیب دامنه نوسان، متوقف کردن و کاهش سرعت تحولات بازار است به طوری که دامنه نوسان در بازار صعودی سرعت افزایش قیمت‌ها را کاهشی و در بازار نزولی، اصلاح را فرسایشی می‌کند.
دامنه نوسان در بورس‌های جهانی
بررسی‌ها نشان می‌دهد به طورکلی دامنه نوسان و حجم مبنا به شکلی که هم‌اکنون در کشورمان اجرایی می‌شود در دیگر کشورها جایی ندارد. در حال حاضر دامنه نوسان بورس ترکیه ۱۰ تا ۲۰ درصد و دامنه نوسان بازار اصلی بورس مالزی مثبت ۳۰ و منفی ۱۵ درصد در نظر گرفته شده است. یا در بورس کشور ژاپن دامنه نوسان متفاوتی برای هر سهم بر مبنای ین (پول ملی این کشور) تعریف می‌شود. یعنی دامنه نوسان بر اساس هر سهم به صورت واحدی از ین است و همانند کشورهای دیگر دامنه به صورت درصدی تعریف نمی‌شود. از نمونه‌های دیگر می‌توان به بورس نیویورک اشاره داشت در این بورس دامنه نوسان ایستا وجود ندارد و با توجه به قیمت سهام، دامنه تعیین می‌شود. برای سهام با قیمت بیش از سه دلار دامنه پنج درصد، بین ۷۵ سنت تا سه دلار دامنه ۲۰ درصد و کمتر از ۷۵ سنت دامنه برابر با حداقل ۷۵ درصد یا ۱۵ سنت در نظر گرفته شده می‌شود. روش دیگر مدیریت نوسان‌های شدید توقف معاملات است؛ یعنی معامله یک سهم خاص، بر اساس تشخیص مسوولان بازار و به دلیل نوسان قیمت، متوقف می‌شود که البته این روش به‌ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرد.
توصیه‌های آیسکو
به‌نظر می‌رسد تصمیم‌گیری درباره آینده دامنه نوسان، نیازمند مطالعات علمی و مشاهده تجارب سایر کشورهاست؛ از این رو، معاونت تحقیق و توسعه بورس اوراق بهادار تهران در گزارشی با عنوان «بررسی سازوکار کنترل نوسان قیمت در بورس‌های اوراق بهادار» پرداخته است. در ابتدای این گزارش توصیه‌های سازمان بین‌المللی کمیسیون‌های اوراق بهادار یا آیسکو مورد بررسی قرار گرفته؛ هدف اصلی آیسکو اطمینان از وجود کارایی، شفافیت و عملکرد منصفانه بازار اوراق بهادار است. وقوع نوسان‌های شدید می‌تواند با کاهش یکپارچگی بازارها و کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران به این اهداف آسیب برساند. در این راستا هیات‌مدیره آیسکو به منظور حفظ نظم در بازار سرمایه و مدیریت نوسان‌های شدید قیمتی، پیشنهاد می‌دهد بورس‌های اوراق بهادار باید دارای سازوکار کنترل نوسان مناسب برای مواجهه با نوسان‌های شدید قیمتی باشند. بورس‌ها باید سازوکار مناسب برای بازار خود را طراحی و پیاده‌سازی کنند و برای استفاده از سازوکار یادشده، پارامترهای مناسبی را مورد استفاده قرار دهند. سازوکار کنترل نوسان باید به صورت منظم و مستمر مورد بازتنظیم قرار گیرد.
آغازی بر پایان دامنه نوسان
اساس شکل‌گیری دامنه نوسان حمایت از سهامداران خرد و تازه‌وارد در زمان تغییرات شدید و ناگهانی بازار سرمایه بوده است. به عقیده اکثر کارشناسان در حال حاضر زیرساخت‌ها و آموزش‌های لازم برای برداشتن دامنه نوسان به وجود نیامده است. یکی از زیرساخت‌های لازم برای اجرای چنین سیاستی توسعه ابزارهای مدیریت ریسک، مانند ابزارهای مشتقه است که به دلیل عدم اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی مناسب آن‌طور که باید و شاید در بین سهامداران جایگاهی ندارد. از سوی دیگر شرایط بازار هم به گونه‌ای است که می‌تواند به یک خبر غیررسمی واکنش هیجانی و روانی داشته باشد. در چند ماه اخیر این اتفاق را به کرات در واکنش به اخباری در رابطه با افزایش نرخ خوراک و سوخت صنایع، اخذ مالیات از مواد خام و نیمه‌خام صادراتی و… دیده‌ایم. در این شرایط سازمان بورس و اوراق بهادار می‌تواند در یک روند برنامه‌ریزی شده و به صورت تدریجی این اقدام را انجام دهد. این اتفاق می‌تواند با رشد تدریجی رقم دامنه نوسان شروع شود و رفته‌رفته حذف دامنه نوسان سهم‌های بزرگ انجام شود. در این فاصله زمانی آموزش‌های لازم به اهالی بورس نیز داده شود که پس از حذف نهایی متضرر نشوند. با این کار می‌توان گفت گام بلندی نیز در راستای نقدشوندگی بازار سرمایه برداشته شده است.