الگوی توسعه شهری و هوای آلوده

گروه مسکن- ساختمان‌های در هم تنیده پایتخت که در دو‌طرف معابر و گذرگاه‌های کم‌عرض به چشم می‌خورند، گواهی بر الگوی نامناسب توسعه شهری تهران هستند؛ کلانشهری که در آن تراکم ساختمانی یکی از عوامل تعیین‌کننده در ایجاد آلودگی هوا به شمار می‌رود. آمار رسمی حاکی از آن است که در بازه‌ای پنج‌ساله، ۷۵ هزار نفر بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست داده‌اند. این در شرایطی است که طبق پژوهش‌های انجام‌شده در تهران تراکم ساختمانی یکی از عوامل تعیین‌کننده در ایجاد آلودگی هوا بوده و پایه‌گذار این بلندمرتبه‌سازی، انحصار زمین و عدم‌گسترش محدوده شهری است.
طبق تحقیقات دانشگاه‌های علوم‌پزشکی کلان‌شهرها، عوامل اصلی آلاینده برای شهرهای مختلف، بسته به میزان صنعتی بودن، تعداد وسایل حمل‌و‌نقل و مسائل خاص هر شهر، متفاوت است. برای مثال در قم و شیراز، سهم منابع ثابت شامل کارخانه‌ها، کارگاه‌ها و نیروگاه‌ها به ترتیب ۹۶ و ۸۵ درصد و در تهران و اهواز ۴۱ و ۲۸ درصد است، اما در تهران یک عامل محلی در کنار دیگر عوامل آتش آلودگی هوای این کلان‌شهر را شعله‌ورتر کرده است؛ برج‌سازی در غرب تهران منطقه‌ای که به عنوان ریه‌های این کلان‌شهر به حساب می‌آید، شرایط مدیریت سلامت هوا را در تهران پیچیده‌تر کرده است. عاملی که بارها از زبان کارشناسان شنیده شده، اما هیچ راهکار تاثیرگذاری که ناظر بر آن باشد مطرح نشده است. طبق پژوهش‌های انجام‌شده، بلندمرتبه‌سازی مخصوصا در غرب تهران یک عامل تعیین‌کننده در کاهش کیفیت هواست، اما می‌توان رد پای دیگر متهمان این فاجعه زیستی را در سیستم حمل‌ونقل و جانمایی اشتباه صنایع و مسائل نظیر آن جست‌وجو کرد. در گزارش مرکز پژوهش‌ها در این مورد آمده است که خودروها، موتورسیکلت‌ها و سیستم حمل‌ونقل عمومی، مصرف انرژی در صنایع و بخش خانگی، پایانه‌های مسافربری و جایگاه‌های سوخت، الگوی نامناسب توسعه شهری و توسعه نامتوازن شهرها از عوامل آلودگی هوا و تشدید آن هستند.
نکته مهمی که در گزارش مرکز پژوهش‌ها با عنوان «بررسی مطالعات منشأ‌یابی آلودگی هوا در کشور به همراه ارائه راهکارهای بهبود» بر آن تاکید شده، آن است که سهم‌بندی منابع نام‌برده در مکان‌های جغرافیایی مختلف گوناگون است. آنچه مشخصا درباره تهران صدق می‌کند آن است که ۴۷ درصد از غلظت مواد آلاینده از منابع سیار ناشی می‌شود. بنابراین تنظیم برنامه هدفمند برای کیفیت هوا که متناسب با کالبد شهری تهران باشد، تاثیر معناداری در بهبود مدیریت سلامت هوا دارد، چرا که با‌وجود جریان مناسب حرکت هوا منابع سیار آلودگی سریع‌تر از فضای شهر خارج می‌شوند.
همان‌طور که به آن اشاره شد، الگوی نامناسب توسعه شهری تهران از عوامل بسترساز ایجاد آلودگی است، چرا که از عمده مسائلی که توجه به آن در سطوح مختلف شهر می‌تواند باعث خروج آلودگی از محیط شود، نحوه جریان حرکت هوا در بین ساختمان‌هاست. این بخش تحت تاثیر ارتفاع ساختمان‌ها و حجم توده ساخته‌شده قرار می‌گیرد. تهران با تراکم شهری ۱۴۴ نفر بر هکتار، توان ایجاد جریان هوا را در خود نخواهد داشت. همین حبس هوا در تهران عاملی است برای کاهش چشمگیر کیفیت هوا.
اخیرا «ناسا» طبق داده‌های حسگر Thematic Mapper در ماهواره لندست ۵ ناسا، گزارشی را درخصوص توسعه تهران منتشر کرده است. در این گزارش آمده که تهران، پایتخت ایران، در میان شهرهای با رشد سریع جهان در رتبه بالایی قرار دارد. در اوایل دهه ۴۰ جمعیت تهران حدود ۷۰۰ هزار نفر بود. تا سال ۱۳۴۵ به ۳ میلیون نفر رسید و در سال ۱۳۶۵ و در طول جنگ ایران و عراق، جمعیت مهاجران به ۶ میلیون نفر رسید. امروزه این کلان‌شهر بیش از ۱۰ میلیون نفر جمعیت دارد. این رشد انفجاری پیامدهای زیست‌محیطی و بهداشت عمومی از جمله آلودگی هوا و آب و از دست دادن زمین‌های قابل کشت دارد.
بیست و پنجم تیر سال ۱۳۹۶ بود که قانون هوای پاک به‌منظور اجرای اصل صدوبیست‌وسوم قانون اساسی به تصویب نمایندگان مجلس رسید و در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۹۶ مهر تایید شورای نگهبان بر آن خورده شد. پیش‌تر نیز در سال ۷۴، کارشناسان و دغدغه‌مندان حوزه محیط‌زیست و شهرسازی بیانیه هوای تهران ۷۴ را منتشر کردند که برای اولین‌بار از آلودگی هوا به عنوان بحران ملی یاد شد.
در قانون هوای پاک پیش‌بینی شده بود صنایع آلاینده از شهرهای بزرگ خارج شده و در شهرک‌های صنعتی مستقر شوند. همچنین قرار بر این بود که دیگر دولت‌ها برای جبران کمبود سوخت، مازوت نسوزانند؛ اقدامی که همچنان در حال اجراست و گفته می‌شود یکی از عمده دلایل آلودگی هوای کلان‌شهر تهران است، اما همانطور که قابل مشاهده است هیچ اشاره‌ای به لزوم کنترل بلند‌مرتبه‌سازی و مدیریت تراکم جمعیت نشده؛ در نتیجه وظایف قانونی ناظر بر آن هم در نظر گرفته نشده است. بنابراین خیلی غیرقابل انتظار نیست که شاهد تغییرات قابل‌توجهی در کاهش‌آلودگی هوا نباشیم.
در حالی مدیران شهری همچنان به تراکم‌فروشی ادامه داده و ساختمان‌های تهران را بلند و بلندتر می‌کنند که همین بلندمرتبه‌سازی قاتل جان و مال مردم شده است. اما به گفته کارشناسان و همچنین بر اساس سند آزمایش سرزمینی مانعی در استفاده از زمین‌های اطراف تهران برای ساخت‌وساز نیست. پافشاری بر توسعه عمودی شهرها و عدم استفاده از زمین‌های مناسب اطراف شهر، برآیند سیاست انحصار زمین و محدوده شهری است؛ سیاستی که اجازه ساخت خانه خارج از محدوده مشخصی را نداده، اما در عین حال اجازه ساخت خانه‌های بلند را می‌دهد. این مدل الگوی توسعه، مشکلات مختلفی دارد؛ از جمله آلودگی هوا. نتیجه این سبک از توسعه، شهری فشرده، گران، با شهروندانی است که سلامت جسمی و روانی آنها به مخاطره افتاده است. در هر صورت ادامه مسیر توسعه عمودی شهرها فاجعه زیستی برای شهر رقم خواهد زد. آنچه شرایط حال حاضر تهران ضرورت آن را ایجاب می‌کند گسترده شدن محدوده شهری این کلان‌شهر است. با باز شدن محدوده شهری هم مدیریت شهر در تمامی سطوح آن آسان‌تر خواهد شد و هم مردم کیفیت زیستی بهتری را تجربه می‌کنند.