الگوی جای‌گیری کشورها در زنجیره‌های ارزش جهانی

افسانه شفیعی*- به استناد نتایج مطالعه گروه مشاوره‌ای بوستون
(Boston Advisory Group 2016)، بازیگران مهم صنعتی جهان به ۴ دسته کلی زیر تقسیم می‌شوند:
الف) کشورهای مواجه با شرایط کاهش سهم از بازار؛کشورهایی که به‌دلیل هزینه‌های بالای انرژی و عدم رشد بهره‌وری در حال از دست دادن جایگاه خود هستند. کشورهایی که در دهه‌های قبل به کشورهایی معروف بوده‌اند که هزینه تولید در آنها پایین بوده، اما اخیرا به‌دلیل عدم رشد کافی بهره‌وری و نیز افزایش قیمت‌های انرژی و نرخ دستمزد، هزینه تولید در آنها به‌شدت افزایش یافته است و در مقایسه با آمریکا، کالاهای صنعتی را بسیار گران‌تر تولید می‌کنند. برخی از این کشورها عبارتند از: سوئیس، ایتالیا، فرانسه، بلژیک، استرالیا و سوئد.
ب) کشورهای تحت فشار؛ کشورهایی که تحت فشار رقابت، در حال از دست دادن مزیت هزینه پایین تولید هستند. اینها کشورهایی هستند که پیش از این هزینه تولید صنعتی در آنها پایین بوده است، اما به‌دلیل افزایش دستمزدها، تقویت نرخ‌های ارز، افزایش قیمت‌های انرژی و عدم‌رشد کافی در بهره‌وری (به اندازه‌ای که بتواند افزایش دستمزدها، قیمت‌های انرژی و قیمت‌های ارز را جبران کند) قدرت رقابت خود را از دست داده‌اند و لذا هزینه تولید در آنها به آمریکا نزدیک شده است. نمونه این کشورها عبارتند از: برزیل، چین، جمهوری چک، لهستان و روسیه.
ج) کشورهای قادر به حفظ موقعیت؛ کشورهایی که توانسته‌اند جایگاه مناسب خود در گذشته را همچنان حفظ کنند. نمونه‌های این کشورها عبارتند از: ژاپن، هلند، آلمان و بریتانیا. این کشورها همچنان رقابت‌پذیری هزینه‌ای خود را حفظ کرده‌اند و دلیل اصلی آن رشد مناسب و سریع بهره‌وری (در مورد همه آنها) و کاهش ارزش پول ملی (در مورد هند و اندونزی) بوده است. در مورد بریتانیا و هلند، عامل مهم دیگر سیاست‌های اقتصادی باثبات بوده است.
د) ستاره‌های جهانی در حال طلوع؛ دسته چهارم کشورهایی هستند که از آنها می‌توان به‌عنوان کشورهای موفق آینده نام برد. این گروه از کشورها را از دو بُعد می‌توان مدنظر قرار داد: کشورهایی که از منظر رقابت‌پذیری هزینه‌ای در حال ظهور هستند (مانند هندوستان، مالزی، ویتنام، اندونزی و تایلند که اصطلاحا تحت عنوان چین جدید خوانده می‌شوند) و کشورهایی که بیشتر از منظر ارتقای شایستگی‌های محوری و موضوعات کیفیتی در صدر قرار می‌گیرند (مانند آمریکا و کره جنوبی). این کشورها به دلیل مزیت در بهره‌وری، انرژی و سیاست‌های ارزی مناسب بازیگران آینده رقابت صنعتی خواهند بود.
یکی از ابعاد مهم رقابت‌پذیری، هزینه تولید است. از این رو بسته به میزان هزینه تولید و عملکرد کشورها در افزایش بهره‌وری، چهار گروه کشورهای مواجه با شرایط کاهش سهم از بازار، کشورهای تحت فشار، کشورهای قادر به حفظ موقعیت و ستاره‌های جهانی در حال طلوع تبدیل می‌شوند. نهایتا با توجه به شرایط برشمرده درخصوص الگوی رشد هزینه‌ها و بهره‌وری در کشورهای فوق (نرخ دستمزد و انرژی) و بهره‌وری نیروی کار، در آینده صنعت و تولید سه گروه کشور به عنوان نقش‌آفرینان اصلی تولید و تجارت صنعتی پدید خواهد آمد. این سه گروه عبارتند از:
گروه اول، پیمانکاران جدید: به واسطه سطح پایین هزینه منابع تولید به ویژه دستمزد، این کشورها با تنوع پایین تولیدی و به طور تخصصی اقدام به ارائه خدمات ساخت تحت برند کشورهای دیگر می‌کنند. از آن جمله می‌توان به مالزی، ویتنام، تایلند و اندونزی اشاره کرد. این کشورها جانشین چین در تولید ارزان می‌شوند.
گروه دوم، سرشاخه‌های زنجیره‌های ارزش جهانی: این کشورها با وجود سطح بالای هزینه‌های تولید به سبب تخصص در طراحی محصولات و برندهای جدید به عنوان سرشاخه در زنجیره ارزش جهانی محصولات صنعتی محسوب می‌شوند. از آن جمله می‌توان به ژاپن، آمریکا، آلمان اشاره کرد.
گروه سوم، کشورهای مستقل از زنجیره‌ها: این کشورها صادرکنندگانی مستقل از زنجیره‌های ارزش جهانی هستند. روسیه و برزیل از جمله کشورهای مستقل متعلق به دسته سوم هستند.
* دانشیار موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی