امنیت غذایی زیر تیغ

گروه بازرگانی- داده‌های رسمی گمرک از میزان وابستگی غذایی ایران به کشورهای دیگر خبر می‌دهد؛ اینکه ایران برای تامین مواد خوراکی اساسی خود به واردات از روسیه، ترکیه، هند و امارات متحده عربی وابسته است. داده‌های سال ۱۴۰۲ گمرک ایران نشان می‌دهد که بخش عمده ذرت دامی و دانه‌های سویا از امارات، برنج از هند و پاکستان، روغن آفتاب‌گردان از ترکیه و امارات و گندم از روسیه وارد می‌شود. این وابستگی به‌ویژه در مورد محصولات کلیدی شامل برنج و گندم، به‌دلیل شرایط داخلی مانند بحران خشکسالی، نوسانات بازار و تحریم‌های بین‌المللی بیشتر شده است.براساس داده‌های گمرک ایران در سال ۱۴۰۲، پنج محصول نخست وارداتی کشور در حوزه اقلام کشاورزی و غذایی عبارتند از ذرت دامی، دانه سویا، برنج، روغن آفتاب‌گردان و گندم. در بین اقلام غذایی اساسی، ایران بیش از هر چیز برای واردات ذرت دامی و دانه سویا هزینه می‌کند.وابستگی ایران به واردات انواع نهاده‌های کشاورزی و غلات در کنار بهره‌وری پایین بخش کشاورزی، شرایط پیچیده‌ای را برای امنیت غذایی رقم زده است. درباره آسیب‌پذیری کشور می‌توان به 4/2برابر شدن‌ درصد وابستگی ایران به واردات غلات اشاره کرد که در بازه زمانی ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۰میلادی از 1/18‌درصد به 1/43‌درصد رسیده است.
از نظر تجارت، ایران در سال ‌۲۰۲۴-۲۰۲۳، معادل 9/14‌میلیون ‌تن غلات وارد کرده که بیشتر از تولید داخلی بوده و نشان‌دهنده وابستگی کشور به واردات غلات است. با این حال، فائو پیش‌بینی می‌کند که در سال‌۲۰۲۵-۲۰۲۴، واردات غلات به ایران با 4/3‌درصد افزایش به 3/15‌میلیون ‌تن برسد. صادرات غلات ایران در سال‌۲۰۲۴-۲۰۲۳ حدود 1/0‌میلیون ‌تن بوده‌ است و فائو انتظار دارد این رقم در سال‌۲۰۲۵-۲۰۲۴ بدون تغییر باقی ‌بماند. در مجموع، گزارش فائو نشان می‌دهد که ایران در سال‌۲۰۲۳ شاهد افزایش تولید غلات، به‌ویژه برنج، بوده ‌است. براساس آمارهای موجود، ایران در سال‌۲۰۲۳ حدود ۳‌میلیون ‌تن جو تولید کرده ‌است. پیش‌بینی می‌شود که این رقم در پایان سال‌۲۰۲۴ بدون تغییر باقی‌ بماند و ایران همچنان در حدود ۳‌میلیون‌ تن جو تولید کند.
وابستگی ایران به امارات
وابستگی ایران در واردات ذرت دامی و دانه‌های سویا به امارات حائز‌اهمیت است. به‌طور مشخص، ایران سال گذشته بیش از سه‌میلیارد و ۷۰۰‌میلیون دلار برای واردات ذرت دامی هزینه کرده است. دانه‌های سویا نیز با یک‌میلیارد و ۹۰۰‌میلیون دلار در رتبه دوم محصولات وارداتی کشاورزی و غذایی قرار دارند. بیش از ۴۶‌درصد از کل ذرت دامی وارداتی ایران از امارات تامین می‌شود. این کشور همچنین تامین‌کننده بیش از ۵۸‌درصد کل دانه‌های سویای وارداتی ایران است.
سهم هند و پاکستان در واردات برنج ایران
در بین اقلام غذایی، برنج سومین محصول مهم وارداتی کشور است. ایران در سال ۱۴۰۲ بیش از یک‌میلیارد و ۳۰۰‌میلیون دلار برای واردات برنج هزینه کرده که بیش از ۹۰‌درصد آن از دو مبدأ هند و پاکستان تامین شده است. جای تعجب نیست که هند به‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده برنج در جهان، فروشنده اصلی این محصول کلیدی به ایران باشد و سهمی ۶۲‌درصدی در واردات برنج کشور داشته باشد. بیش از نیمی از واردات برنج در ۴۲کشور دیگر جهان نیز توسط هند تامین می‌شود.
هرچند بسیاری از کارشناسان درباره وابستگی بیش‌ازحد کشورها به برنج‌های تولیدی در هند هشدار داده‌اند. در تیرماه سال ۱۴۰۲، هند اعلام کرد که با هدف تعدیل قیمت‌ها در کشور، صادرات انواع برنج «غیرباسماتی» را ممنوع کرده است. این تصمیم به‌طور خاص برای ایران که علاوه‌بر تحریم‌ها، در فهرست سیاه «اف‌ای‌تی‌اف» قرار دارد، دردسرساز است، زیرا بخش عمده‌ای از محصولات خریداری‌شده از هند با محصولات نفتی و پتروشیمی کشور تهاتر می‌شود و ایران دشوار می‌تواند از وابستگی غذایی خود به هند که از مشتریان عمده نفت ایران است، بکاهد.
نقش ترکیه و امارات در تامین روغن آفتاب‌گردان ایران
ایران یکی از کشورهای اصلی واردکننده دانه‌های روغنی است و از راه واردات بیشتر روغن موردنیاز داخلی را تامین یا تولید می‌کند. این در حالی است که پیش از تهاجم نظامی روسیه به اوکراین، واردات این محصول غذایی به ایران بین کشورهای ترکیه، اوکراین و امارات تقسیم شده بود.
در سال ۱۴۰۲، اوکراین به‌طور کامل از میان تامین‌کنندگان روغن ایران حذف شد و در این سال، ترکیه و امارات با سهم ۴۳ و ۳۰‌درصدی، بیش از ۷۰‌درصد کل روغن آفتاب‌گردان ایران را تامین کردند.
پیشتازی گندم وارداتی
از روسیه
کشاورزان ایرانی در سال زراعی ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ با توجه به بارندگی بهتر و تعیین قیمت مناسب خرید گندم تضمینی توسط دولت، محصول بیشتری نسبت به سال گذشته تولید کردند. وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده که میزان خرید تضمینی گندم در سال ۱۴۰۲ معادل ۱۰‌میلیون و ۵۰۰‌هزار تُن بوده که در مقایسه با سال ۱۴۰۰ بیش از ۱۳۳‌درصد افزایش یافته است.
داده‌های گمرک ایران در سال ۱۴۰۲ نیز نشان می‌دهد در همین زمان، بیش از دو‌میلیون و ۵۰۰‌هزار تن گندم از خارج کشور وارد شده که تقریبا ۱۹‌درصد از گندم مورد نیاز ایران در این سال را تامین کرده است. براساس این داده‌ها، دولت ایران کمی بیش از یک‌میلیارد‌ دلار را به خرید گندم در سال ۱۴۰۲ اختصاص داده است. در این میان، روسیه با سهم ۶۲‌درصدی در واردات گندم به ایران، با اختلاف مهم‌ترین تامین‌کننده این محصول برای کشور بوده است.