انتشار گزارش‌های باستان‌شناسی سد «کانی سیب»

«جهان‌صنعت»-گزارش‌های باستان‌شناسانی که از محوطه سد «کانی سیب» واقع در آذربایجان غربی منتشر شده نشان می‌دهد که بخش‌هایی از محوطه‌های تاریخی قبل از شروع کاوش‌های باستان‌شناسی، به دلیل انفجارها از بین رفته‌اند.
در همایش باستان‌شناسی «سد کانی‌ سیب، حوضه رودخانه زاب کوچک شمال غرب ایران» گزارش‌هایی از کاوش‌های نجات‌بخشی ارائه شد. سد کانی سیب در ۱۵ کیلومتری شهرستان پیرانشهر در جنوب استان آذربایجان غربی و در ۱۲۰کیلومتری جنوب شهر ارومیه واقع شده است. این سد بخشی از پروژه احیای دریاچه ارومیه است.
کاوش‌ها در محوطه کانی سیب با دعوت و هماهنگی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران و با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی انجام شده و هدف به‌دست آوردن بیشترین اطلاعات از محوطه‌های موجود در محدوده آبگیری این سد پیش از غرق شدن بود.
سپیده جمشیدی‌یگانه در تشریح فصل اول کاوش باستان‌شناسی گورستان بلاچاک گفت: شیوه تدفین برگرفته از عقاید و آیین مردمان هر دوره بوده که با مطالعه گورستان‌ها علاوه‌بر شناخت شاخصه‌‌های مواد فرهنگی می‌‌توان به آیین‌‌ها و اعتقادات مردمان گذشته دست یافت. در پژوهش‌‌های باستان‌‌شناسی در شمال‌غرب ایران گورستان‌‌های متعددی از هزاره دوم پیش از میلاد، مرتبط به محوطه‌‌های استقراری یا بدون ارتباط با محوطه‌‌های استقراری شناسایی و برخی کاوش شده‌‌اند.
او افزود: به دنبال ساخت سد کانی‌‌سیب نیز محوطه کانی‌‌سیب شناسایی و با عنوان محوطه بلاچاک ۱ ثبت شد. در کاوش نجات‌بخشی مشخص شد که این محوطه گورستانی از هزاره دوم پیش از میلاد است. در پژوهشی که انجام شد سعی بر آن بود تا به معرفی نتایج کاوش برای شناخت بهتر فرهنگ‌‌های حوزه فرهنگی شمال‌ غرب ایران پرداخته شود که با توجه به این هدف و سوالات این پژوهش که عبارتند از گورستان بلاچاک مربوط به چه دوره‌هایی است؟ شاخصه‌‌های فرهنگی آن چیست؟ جهت گاه‌نگاری گورستان سفال‌‌های آن با دیگر محوطه‌‌های کاوش‌شده مقایسه شد که در نتیجه سفال گورهای مختلف با دوره‌‌های حسنلو ۶ تا ۴ قابل مقایسه است. بنابراین می‌‌توان گفت این گورستان در برهه زمانی زیادی برای دفن مورد استفاده بوده که جهتِ دفن، الگوهای متفاوتی برای ساخت گور، شیوه تدفین، تعداد و تنوع هدایای گور وجود داشته است.
یوسف حسن‌زاده نیز در این نشست درباره کاوش باستان‌شناسی محوطه خره خانالی جنوبی گفت: محوطه خانالی در پشت سد کانی‌سیب، در شهرستان پیرانشهر، در آبان ۱۴۰۰ به مدت یک فصل کاوش نجات‌بخشی شد. از این محوطه ۲ فاز بقایای معماری دوره عصر آهن پایانی (فرهگ مانایی) و یک فاز استقراری اشکانی گزارش شد. سفال‌های مکشوفه از این محوطه نیز در این دو فاز استقراری در خانالی جنوبی را تایید می‌کنند. این محوطه در دشت میانکوهی پیرانشهر و در ۱۷ کیلومتر دروازه مرزی تمرچین/حاجی عمران سرزمین مانا و در خط مقدم تماس با آشوری‌ها قرار داشته است.
در ادامه این نشست، گزارش کاوش باستان‌شناسی تپه «برکمران» پژوهش مشترک لیلا افشاری و وحید عزیزی آبی ارائه شد. لیلا افشاری دراین باره گفت: یکی از محوطه‌هایی که در محدوده حوضه آبگیر سد کانی سیب قرار داشت، تپه برکمران است. نتایج کاوش و لایه‌نگاری محوطه برکمران شناخت ۴ لایه فرهنگی استقراری مربوط به عصر مفرغ، همراه با شواهد اندک و پراکنده‌ای احتمالا مربوط به یک مرحله استقراری اواخر دوره مس و سنگ جدید، همچنین یک گورستان احتمالا مربوط به اوایل دوره اسلامی و بقایای یک استقرار فصلی متعلق به سده اخیر با معماری ساخته‌شده از لاشه سنگ به روش خشکه‌چین بود.
بهروز خان‌محمدی که محوطه سوغانلو۱ را کاوش کرده است، بیان کرد: محوطه سوغانلو یکی از این محوطه‌‌های مهم تاریخی شهرستان پیرانشهر است که در سال ۱۳۹۶ در فاز اول بررسی و شناسایی حوضه سد کانی سِو(‌سیب) با عنوان «گورستان سوغانلو» با کد بررسی۲۰۱۷ KAN–۱۵ مورد شناسایی هیات بررسی و شناسایی محوطه‌‌های در معرض استغراق سد کانی‌‌سیب پیرانشهر قرار گرفت.
وی افزود: در فاز دوم مطالعات نجات‌بخشی این حوضه کاوش، چندین محوطه در معرض استغراق، در دستور کار قرار گرفت که محوطه سوغانلو یکی از این محوطه‌‌ها بود. فصول اول تا سوم کاوش نجات بخشی این محوطه طبق مجوز پژوهشکده باستان‌شناسی به ترتیب در سال ۱۳۹۷، ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ انجام شد. جمع‌بندی نتایج کاوش نشان می‌دهد، سوغانلو یکی از محوطه‌های مهم تاریخی در هزاره اول و دوران اشکانی در شمال غرب کشور و منطقه پیرانشهر بوده است.
این باستان‌شناس گفت: این محوطه و بناهای مورد کاوش قرار گرفته، به‌ویژه بنای اصلی چهارگوش دارای پی‌‌های مستحکم و سازه‌ای با‌دوام بوده و دارای دو دوره ساختمانی است که با مصالح سنگی و ملات گِلی، ولی متفاوت از یکدیگر ساخته شده‌اند و هر دو نسبتا خوب و پابرجا مانده‌اند. دوره اول به اواخر عصر آهن ۳ تعلق دارد، یعنی زمانی که ساختمان اصلی پایه‌گذاری شده و دوره اصلی بنای محوطه فوق محسوب می‌شود.
وی افزود: مدارک و شواهد موجود نشان می‌دهد این محوطه در زمان احداث و آبادانی از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. در دوره دوم که به اوایل دوره اشکانی تعلق دارد، بنا پس از دوره رکود و ویرانی دوباره مورد بازسازی قرار گرفته و با تغییر کاربری در فضای داخلی برای مدتی مورد استفاده قرار گرفته است.
علی بیننده عضو هیات علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان در ادامه این نشست در تشریح کاوش باستان‌شناسی تپه‌های عبید و ریک‌آباد‌ گفت: احداث سد یکی از رایج‌ترین روش‌های کنترل و مدیریت آب در سال‌های اخیر در ایران است و سد کانی سیب یکی از چندین سدی است که روی رودخانه زاب و شاخه‌های آن ساخته شده است. قبل از شروع آبگیری محوطه عبید (کلکاشک) در نزدیک رودخانه، کاوش شد. مانند بیشتر کاوش‌های نجات‌بخشی سعی شد در مدت زمان کوتاه بیشترین میزان اطلاعات ممکن به دست آید.
او با اشاره به اینکه بیشتر قسمت‌های محوطه در زمان کاوش آسیب جدی دیده بود و در سه کارگاه کاوش‌شده آثار آن نمایان بود، اظهار کرد: بیشترین آثار به دست آمده مربوط به دوره مس و سنگ (سنت سفالی دالما) است. سفال‌های تپه عبید شامل کاسه‌ها، دیگ‌ها، بشقاب‌ها و لیوان هستند که در حالت کلی به چهار گروه سفال‌های لعابدار (با لعاب گلی غلیظ)، منقوش، نیشگونی و ساده دسته‌بندی می‌شوند. همه سفال‌های دالما در شمال‌غرب ایران و تپه عبید تک‌رنگ هستند و به احتمال زیاد در این محوطه نیز ظروف سفالی در محل تولید می‌شد.
این باستان‌شناس افزود: بیشتر استقرارهای دالمایی و از جمله عبید در حوضه زاب کمتر از یک هکتار وسعت دارند و در جایی قرار گرفته‌اند که بیشتر مناسب دامداری است و محوطه‌های بزرگ که استقرار دراز‌مدت داشته باشند کم‌شمار هستند. تپه عبید یک استقرار موقت کمتر از یک هکتار بوده که در تراس رودخانه شکل گرفته است.