اهلیت مهم است یا تخصص؟

هستی عبادی- تجربه طرح‌های ضربتی در ایران غالبا تلخ بوده و انحراف هدف بالایی داشته است. این طرح‌ها به خصوص در حوزه اشتغالزایی در دولت‌های دو دهه گذشته نه فقط به نتیجه نرسیدند، بلکه منابع کشور را هم هدر دادند. این تصویر حالا برای شرکت‌های دانش‌بنیان هم قابل تعمیم است. پول‌پاشی بدون برنامه با هدف توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان بسیاری را نگران کرده است.
شرکت‌های دانش‌بنیان از اوایل دهه‌90 وارد ادبیات اقتصادی ایران شدند. قانونی تحت عنوان «قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات» که مشتمل بر 13 ماده و شش تبصره بود در تاریخ ۵آبان۱۳۸۹ جهت دستیابی به اقتصاد دانش‌بنیان، به تصویب مجلس رسید و پس از تایید شورای نگهبان در تاریخ 30آبان همان سال جهت اجرا به مجلس شورای اسلامی ابلاغ شد.
در دولت‌های یازدهم و دوازدهم این طرح پیگیری شد و حتی حسن روحانی، رییس‌جمهور اسبق حمایت از دانش‌بنیان‌ها را از افتخارات دولتش نامید. بیشترین تبلیغات برای توسعه دانش‌بنیان‌ها در دولت سیزدهم انجام شد. وزارت نفت دولت سیزدهم با امضای 670 قرارداد با شرکت‌های دانش‌بنیان بیش از 5/‏1میلیارد دلار قرارداد با این شرکت‌ها امضا کرد؛ قراردادهایی که هرگز شفاف‌سازی نشدند.
در دولت چهاردهم براساس آنچه قانون تکلیف کرده است، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان در تکالیف دولت قرار دارد. با این حال هنوز ابهام‌های مربوط به قوانین بالادست آن و مهم‌تر از همه سازوکارهای اجرایی، ویژگی تاسیس شرکت‌ها و نحوه تسهیلات‌دهی به آنها در ‌هاله‌ای از ابهام وجود دارد که هدف اصلی را زیر سوال برده است.
پیش‌شرط‌های حمایت از دانش‌بنیان‌ها
پیمان مولوی، کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» با بیان اینکه اختصاص تسهیلات و بودجه به شرکت‌های دانش‌بنیان باید با لحاظ پیش‌شرط‌هایی صورت بگیرد، اظهار داشت: متاسفانه در ایران یک تفکر عقب‌افتاده‌ای داریم که بر این باور است، دولت‌ها با تخصیص پول می‌توانند فناوری تولید کنند. تصورشان این است که خلق فناوری مثل چاه نفت است که با تجمع نیروی انسانی نفت تولید شود، در حالی که در اقتصاد دیجیتال و اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی و داده، تحولات هر دقیقه رخ می‌دهد.
وی افزود: آنچه به خلق فناوری می‌انجامد، نیروی انسانی با‌کیفیت، تفکر درست‌، امکانات خلق تفکر و در نهایت محیط خلق تفکر است. مثال بارز آن کشورهای دارای رتبه آزادی اقتصادی زیر 140 است. این گروه کشورهای توسعه یافته با کاهش ریسک و بالا بردن درآمد سرانه به تکنولوژی بالا دست یافته‌اند.
مولوی تصریح کرد: نمی‌توان با اطمینان گفت که در یک اقتصادی مثل اقتصاد ایران نمی‌شود تکنولوژی خلق کرد بلکه خلق تکنولوژی نیاز به رعایت پیش‌شرط‌هایی دارد‌؛ نیازمند محیط کسب‌و‌کار رقابتی و فضا برای سودآور شدن است و مشکل فقط پول نیست.
وی افزود: بسیاری از ایده‌هایی که لازم است از آنها حمایت شود، دقیقا کسانی هستند که می‌دانند در چه حوزه‌ای کار یا در چه صنعتی فعالیت کنند. الان در حوزه قطعه‌سازی خودرو اتفاقات زیادی در حال رخ دادن است. قدم بعدی بازار است. پیش از خلق فناوری باید بازار آن ایجاد شده باشد، در حالی که می‌بینم برای بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان اصلا بازاری وجود ندارد. مساله دیگر اندازه اقتصاد ایران است. ممکن است برای برخی محصولات صرفه اقتصادی داشته باشد اما برای بسیاری از محصولات نیاز به مهارت بالاتری است که ما نداریم.
این تحلیلگر مسائل اقتصادی با اشاره به اینکه تفکری در کشور وجود دارد که بر حمایت از دانش‌بنیان‌ها تاکید می‌کند، یادآور شد: این لزوما تفکر اشتباهی نیست. امروز در بسیاری از کشورهای دنیا، شرکت‌های بزرگ بخشی از درآمدشان را به تحقیق و توسعه حتی تا 10‌درصد درآمد‌شان به این امر اختصاص می‌دهند. در ایران ابتدا باید مشخص شود که آیا واقعا پول اختصاص یافته هزینه تحقیق و توسعه می‌شود؟ هیچ شرکت خصوصی پول اضافه‌ای برای این کار ندارد اما در شرکت‌های دولتی و خصولتی این پول است پس این خطر هم ممکن است همیشه باشد که پول در جای غیرواقعی آن صرف شود.
او با ذکر مثالی از رقابت ناسا و تسلا گفت: ناسا به عنوان یک شرکت دولتی هر سال به عنوان شرکت بی‌رقیب کار می‌کرد اما الان شرکت‌های خصوصی مثل تسلا وارد رقابت با ناسا شده‌اند. تفکر رقابت دولتی و خصوصی به لحاظ اینکه کارساز باشد، می‌تواند سوال بعدی باشد که این زنجیره چگونه قرار است در ایران کار کند. آیا متخصصان اهل آن کار می‌کنند؟ آیا خروجی این کارها صرفه اقتصادی دارد که تبدیل به کسب‌و‌کار شود. قابلیت تجاری‌سازی دارد؟ مجموعه‌ای از این سوالات باید پیش از اختصاص بودجه به دانش‌بنیان‌ها پاسخ داده شود.
دانش‌بنیان کی معنای واقعی خود را به دست می‌آورد؟
هدایت‌الله خادمی، نماینده ادوار مجلس در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» درباره شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه نفت بیان کرد: در کشور ما بسیاری از مسائل به اشتباه تفسیر می‌شوند، از جمله بحث دانش‌بنیان که معمولا با معنای واقعی خود اشتباه گرفته می‌شود. دانش‌بنیان یعنی تولید کالایی، خدمتی یا ابزاری که قادر به رقابت باشد، نه‌تنها در بازار داخلی بلکه در عرصه صادرات نیز موثر باشد و ارزآوری برای کشور به همراه آورد.
وی افزود: متاسفانه در کشور ما، تولیدات دانش‌بنیان را با ثبت شرکت‌های دانش‌بنیان اشتباه گرفته‌اند. بسیاری از افراد با گرفتن یک کاغذ، ثبت‌نامی انجام داده‌اند و خود را شرکت دانش‌بنیان معرفی می‌کنند تا از مزایایی استفاده کنند اما سوال اینجاست که این شرکت‌ها چه تولیداتی دارند، چه خدماتی ارائه می‌دهند، چه کمکی به حل مشکلات کشور کرده‌اند و چه شغلی ایجاد نموده‌اند؟ پاسخ در اغلب موارد منفی بوده و این موضوع تبدیل به یک بیزنس اشتباه در کشور شده است. شرکت‌های دانش‌بنیان پس از ثبت‌نام معمولا وارد پروژه‌های بزرگ می‌شوند و ساختمان‌ها و زمین‌هایی را در اختیار می‌گیرند یا قراردادهایی بدون مناقصه امضا می‌کنند اما در نهایت هیچ دستاورد ملموسی در صنعت به وجود نمی‌آید.
او با اشاره به توسعه دانش‌بنیان‌ها در بخش صنعت، به ‌ویژه در صنعت نفت و گاز تصریح کرد: در این بخش‌ها هیچ شرکتی که بتواند نقش موثری ایفا کند، وجود ندارد. این را از طرف رییس انجمن هیات‌مدیره شرکت‌های حفاری نفت و گاز ایران می‌گویم. اگر به صنعت نفت ایران نگاه کنیم، می‌بینیم که بیشتر آنچه انجام می‌دهیم بهره‌برداری از منابع است و کمتر کسی توانسته سطح فناوری را به حدی برساند که به تولید واقعی و نوآوری‌های چشمگیر منجر شود.
خادمی ادامه داد: در واقع ایده‌های جوانان باید به یک فرآیند تجاری تبدیل شود. برای این کار نیاز به یک سیستم حمایتی و زیرساخت‌های اقتصادی است که بتواند ایده‌ها را به کالای نهایی تبدیل کند. بدون کارخانجات و سیستم‌های تولیدی و صرفا فقط با داشتن مدرک دانشگاهی، هیچ ایده‌ای نمی‌تواند تبدیل به محصولی با قابلیت تجاری و رقابتی شود. متاسفانه در کشور ما، بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان تنها در سطح کاغذ و ثبت‌نام باقی می‌مانند و نتایج عملی آنها اندک است.
در صنعت خودرو، این سوال پیش می‌آید که اگر این‌ همه شرکت دانش‌بنیان موفق داریم، چرا همچنان خودروهای قدیمی مانند پراید تولید می‌شود؟ چرا توانایی رقابت با کشورهای پیشرفته مانند کره یا ژاپن را نداریم؟ اگر این ‌همه شرکت دانش‌بنیان داریم، چرا با توجه به تحریم به جای توسعه منابع داخلی در صنعت نفت و گاز، شاهد بهره‌برداری بی‌رویه همسایگان از میادین مشترک هستیم؟
وی با تاکید بر اینکه تا زمانی که دولت دستش را روی اقتصاد گذاشته باشد، هیچ موقع ایده‌ها، تکنولوژی و خلاقیت شرکت‌های دانش‌بنیان اجرا نخواهد شد، افزود: در واقع این نوع از سیاست‌ها و رویکردها تنها موجب شده‌اند که نهادهای دولتی و خصولتی در این حوزه‌ها حضور یابند، بدون آنکه رقابتی در کار باشد چرا‌که نیازی به رقابت نمی‌بینند. مهم‌تر از همه، در این وضعیت بسیاری از جوانان خلاق که اطلاعات و مهارت‌های کافی دارند، به جای آنکه فرصتی برای نوآوری در صنعت پیدا کنند، به کارمندان معمولی در این شرکت‌ها تبدیل می‌شوند. متاسفانه این روند موجب می‌شود که بسیاری از این افراد پس از مدتی به فراموشی سپرده شوند و از دانش و خلاقیت خود استفاده‌ای نشود.
رییس هیات‌مدیره انجمن شرکت‌های حفاری و خدمات فنی ایران با بیان اینکه اگر دولت به جای دخالت‌های مستقیم در اقتصاد، زمینه‌های توسعه شرکت‌های خصوصی واقعی را فراهم کند، این شرکت‌ها می‌توانند در کنار دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی به نوآوری و تولید کالای باکیفیت بپردازند، یادآور شد: اینگونه شرکت‌ها می‌توانند به رقابت با بازارهای جهانی پرداخته و حتی وارد عرصه صادرات شوند. در این شرایط، شرکت‌ها برای جذب ایده‌های نو از جوانان خلاق و نخبه به دانشگاه‌ها و مراکز علمی مراجعه خواهند کرد. در حالی که متاسفانه در حال حاضر، پتانسیل نیروهای نخبه کشور را از بین برده‌ایم و وضعیت به ‌گونه‌ای است که حتی قطعات صنعتی نیز با استفاده از روش‌های مهندسی معکوس تولید می‌شوند که آن ‌هم به هیچ عنوان نمی‌تواند مصداق تولید دانش‌بنیان باشد.
خادمی در پایان تاکید کرد: در نهایت این روندهای نادرست نه‌تنها باعث هدر رفتن منابع انسانی و بازار کار داخلی می‌شود بلکه به بازارهای خارجی نیز فرصت‌های بیشتری برای بهره‌برداری از پتانسیل‌های کشور می‌دهد. در صورتی که حمایت‌های لازم از جوانان و ایده‌های نو به عمل آید، آنگاه می‌توان امیدوار بود که در آینده‌ای نزدیک، شاهد تغییرات واقعی در صنعت کشور و رشد تولیدات دانش‌بنیان باشیم.