اهمیت برگزاری دوره‌های آموزشی برای مهندسان معدن

وحید صائب‌فر* – به طور کلی کارشناسان و مهندسانی که در جنبه‌های گوناگون فعالیت‌های معدنی از پی‌جویی و اکتشاف تا فرآوری مواد معدنی، شاغل هستند و نیز آن دسته از مهندسانی که آماده ورود به بازار کار هستند، همگی به این نکته اذعان دارند که علاوه بر آموزش‌های آکادمیک که در دانشگاه‌ها ارائه می‌شوند، باید دوره‌های آموزشی تکمیلی با هدف مهارت‌آموزی نیز در کنار این دروس دانشگاهی برای این مهندسین تعریف و برگزار شوند.
کارشناسان شاغل در فعالیت‌های معدنی را می‌توان به ۲ گروه اصلی تقسیم کرد. گروه اول آن دسته از دانش آموختگانی هستند که به طور مستقیم با فعالیت‌های معدنی مرتبط هستند و کارهایی مثل اکتشاف، استخراج و فرآوری مواد معدنی را برنامه‌ریزی، مدیریت و اجرا می‌کنند. گروه دوم شاغلین در فعالیت‌های معدنی شامل آن دسته از فارغ‌التحصیلانی است که در انواع خدمات مورد نیاز برای کارهای معدنی مثل خدمات مهندسی برق، مکانیک، عمران، نقشه‌برداری، کامپیوتر و… فعالیت دارند و خدمات جنبی مورد نیاز گروه اول را انجام می‌دهند. اگرچه خدمات ارائه شده توسط این گروه به نوبه‌خود از اهمیت زیادی برخوردار است اما کارشناسان گروه اول هستند که مسوولیت اصلی کارهای مرتبط با معدن و معدنکاری را برعهده دارند.
کارشناسان و مهندسان شاغل پس از فارغ‌التحصیلی مهارت‌های لازم برای شروع کار در فعالیت‌های معدنی را ندارند. تفاوت چندانی بین فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های دولتی، دانشگاه آزاد و پیام نور در این زمینه وجود ندارد. باید به این نکته توجه کرد که هم در زمین شناسی به عنوان یک علم و هم در مهندسی معدن به عنوان یک مهارت فنی، دانش‌آموختگان باید بسیاری از مواردی که به صورت تئوریک در دانشگاه‌ها فراگرفته‌اند را از نزدیک ببینند تا آموخته‌های تئوریک و واقعیت‌های کاری را بتوانند با هم مقایسه کرده و در نهایت بر اجرای آنها مسلط شوند. برای مثال ممکن است یک زمین‌شناس اطلاعات تئوریک زیادی در مورد یک سنگ خاص و یا یک پدیده مثل گسل داشته باشد اما هنگامی که در بررسی‌های صحرایی از او در مورد نام همین سنگ و یا نوع گسل پرسیده شود، او اصلا نمی‌تواند هیچ اظهار نظری در این مورد داشته باشد. همچنین با مهندسین معدنی با گرایش اکتشاف سر و کار داشته‌ام که اطلاعات خیلی خوبی در مورد حفاری‌های مغزه‌گیری داشته‌اند اما هیچکدام از آنها از نزدیک یک سایت حفاری را ندیده بودند و نمی‌دانستند که اصلا مغزه به چه شکل است. حتی در یک مورد یک مهندس استخراج فوق‌لیسانس از یکی از بهترین دانشگاه‌های دولتی را می‌شناختم که فرق بین بیل مکانیکی و بولدوزر را نمی‌دانست و تفاوت کارکرد آنها را اصلا بلد نبود.
بنابراین در خوشبینانه‌ترین حالت کارشناسان و مهندسین شاغل در فعالیت‌های معدنی فقط حدود ۵۰ درصد از آنچه حین کارهای عملی و اجرایی در معادن نیاز دارند را از طریق آموزش در دانشگاه‌ها فرامی‌گیرند و باقی آن را باید طی دوره‌های طولانی‌مدت و حین کارهای عملی و اجرایی یاد بگیرند.در پاسخ به این سوال که چه چالش‌هایی سبب می‌شود برگزاری دوره‌های آموزشی تکمیلی برای مهندسین معدن و زمین‌شناسان الزامی باشد، باید گفت که نیمی از مهارت‌های فنی لازم برای معدنکاری باید در عمل و حین کار در پروژه‌های معدنی کسب شود. در حال حاضر بنا به دلایل متعدد، آنچه در دانشگاه‌ها در برگزاری دوره‌های آموزشی به زمین‌شناسان و مهندسین معدن آموزش داده می‌شود، تقریبا فقط دروس تئوریک است و کمتر دوره‌های عملی در این آموزش‌ها لحاظ شده‌اند.
دلایل متعددی برای برگزار نشدن دوره‌های عملی وجود دارد که ازجمله آنها می‌توان به نبود بودجه، کم بودن امکانات برای بردن دانشجویان به صحرا، نبود انگیزه کافی یادگیری در بین دانشجویان به خاطر سخت بودن برگزاری دوره‌های عملی صحرایی، مشغله زیاد اساتید دانشگاه‌ها برای برگزاری دوره‌های عملی و نبودن و یا دور بودن معادنی اشاره کرد که در اطراف شهرهای محل استقرار دانشگاه‌ها قرار دارند. این موارد همگی سبب شده‌اند که فارغ‌التحصیلان رشته‌های زمین‌شناسی و معدن حتی در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا کمتر درگیر کارهای عملی و اجرایی صحرایی و معدنی شده و پایان‌نامه‌های آنها فقط جنبه تئوریک داشته باشد.یکی دیگر از چالش‌هایی که برگزاری دوره‌های آموزشی تکمیلی را به شدت الزامی می‌کند، توسعه کمی دانشگاه‌هایی است که در اقصی نقاط کشور اقدام به جذب دانشجو در رشته‌های زمین‌شناسی و معدن می‌کنند. با توجه به محدود بودن تعداد معادن در کشور که شاید نزدیک به ۷۰ درصد آنها معادن کم اهمیتی مثل شن و ماسه و یا سنگ لاشه است، کشور اصولا نیازی به این تعداد فارغ‌التحصیل زمین‌شناسی و معدن برای اشتغال در معادن ندارد. البته ممکن است تعدادی از این فارغ‌التحصیلان جذب سایر زمینه‌های کاری مثل خدمات آزمایشگاهی، کارهای مربوط به آب، خدمات عمرانی، خدمات ژئوتکنیک و غیره شوند اما بازهم در مقام مقایسه با کشورهای پیشرفته معدنی مثل استرالیا و یا آفریقای جنوبی، تعداد فارغ‌التحصیلان زمین‌شناسی و معدنی کشور بسیار بیش از تعداد مورد نیاز برای اشتغال در معادن است. بنابراین هرچه از نظر کمی تعداد دانشجو بیشتر شود، طبعا امکان برگزاری دوره‌های عملی و اجرایی معدنکاری کاهش می‌یابد.نکته قابل توجه دیگر این است که حین فعالیت در کارهای زمین‌شناسی و معدنی، کارشناسان از محیط شهری و به خصوص خانوده دور می‌شوند. نگاهی به آمار مربوط به تعداد دانشجویان و فارغ‌التحصیلان رشته‌های معدن و به ویژه زمین‌شناسی نشان می‌دهد که بیش از نیمی از آنها خانم هستند. بنابه دلایل متعدد فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی و شرعی، کار کردن خانم‌ها در معادن تقریبا مورد پذیرش نیست. بنابراین دانسته‌های کارشناسان خانم فقط محدود به همان آموزش‌های تئوریک دانشگاه‌هاست و کمتر آنها فرصت کسب مهارت‌های عملی را پیدا می‌کنند. تمام موارد فوق سبب می‌شود که ارائه دوره‌های تکمیلی آموزشی برای کارشناسان و مهندسین آماده ورود به بازار کار و همچنین شاغلین در معادن تا حد زیادی الزامی باشد.
در واقع یک کارشناس و مهندس معدن باید هم واقف و مشرف به آموزه‌های تئوریک خود باشد و هم این آموزه‌های تئوریک را به طور عملی و اجرایی انجام داده باشد و مهارت لازم را در این خصوص طی زمان‌های طولانی کسب کرده باشد.
البته همگی اذعان دارند که در حال حاضر بنابه دلایل مختلف اقتصادی و به خصوص تحریم‌های نزدیک به ۱۵ سال اخیر، کمتر شرایط برای انجام کارهای معدنی چه در بخش دولتی و چه در بخش خصوصی برای فارغ‌التحصیلان فراهم بوده و کمتر زمینه‌های لازم برای تربیت کارشناسان و مهندسین با تجربه و ماهر فراهم بوده است.
به طور کلی با توجه به شرایط فعلی معدنکاری در کشور، کمتر شرایط برای اشتغال و مهارت‌آموزی کارشناسان و مهندسین زمین شناسی و معدن جهت کسب مهارت‌های عملی فراهم است. در این راستا پیشنهاد می‌شود از تجارب عملی و اجرایی آن دسته از کارشناسانی که سال‌ها به طور عملی و اجرایی در معادن گوناگون فعال بوده‌اند، در دوره‌های آموزشی تکمیلی استفاده شود.
تقریبا با همین هدف در سازمان نظام مهندسی معدن دوره‌های آموزشی مختلفی برای اعضای سازمان تعریف و در سالیان اخیر در تمام استان‌ها اجرا شده است. البته حتی بسیاری از این دوره‌ها جنبه تئوریک داشته‌اند و کمتر دوره‌های عملی در بین آنها وجود داشته است. یکی از دلایل اصلی عدم برگزاری دوره‌های آموزشی عملی در سازمان نظام مهندسی معدن، نبودن بودجه و امکانات لازم برای برگزاری این دوره‌ها بوده است. البته در یک سال اخیر نیز اپیدمی کرونا به عدم برگزاری این دوره‌ها لطمه زیادی وارد کرده است.
در پایان از کلیه کارشناسان و علاقه‌مندان به برگزاری دوره‌های آموزشی تکمیلی دعوت می‌کنم که نقطه نظرات خود را در مورد نوع دوره آموزشی تکمیلی، نحوه برگزاری دوره از نظر زمانی و مکانی، مدرسین صاحب صلاحیت، طول دوره و به خصوص اهداف برگزاری این دوره و نتایج مورد انتظار از برگزاری آن را برای کمیته آموزش سازمان نظام مهندسی معدن استان تهران ارسال کنند تا نسبت به نحوه برنامه‌ریزی و برگزاری این دوره‌ها در زمان و مکان مناسب اقدامات لازم انجام شود.
* عضو هیات‌مدیره سازمان نظام مهندسی معدن استان تهران