13 - 12 - 2022
ایدز؛ سندروم اکتسابی نقصان ایمنی بدن
دکتر شهریار کهنزاد
سندروم اکتسابی نقصان ایمنی یا «ایدز» برای اولین بار در سال ۱۹۸۱ معرفی شد. عامل ایجاد آن دوگونه ویروس هستند که با عنوان «HIV-I و HIV-II» شناخته میشوند.
ابتلا به این سندروم ناشی از تماس جنسی، سرنگهای تزریق آلوده و استفاده از محصولات خونی است بنابراین تعداد زیادی از قربانیان این سندروم همجنسگراها، معتادین و مبتلا به هموفیلی هستند.
در سالهایی که نظارت لازم در تهیه محصولات خونی وجود نداشت، تعداد زیادی از مردم معصومانه در اثر دریافت فرآوردههای آلوده به ویروس ایدز به این بیماری مبتلا شدند.
امروزه ایدز را در تمام گروههای اجتماعی میتوان مشاهده کرد. این زنگ خطر مهمی است که اگر لحظهای به آن توجه نشود، عواقب دهشتناکی در برخواهد داشت.به دنبال اجرای برنامه نظارت بر محصولات خونی، خطر ابتلا به ایدز از طریق انتقال خون یا محصولات آن به «یک درصد هزار» (که بسیار ناچیز است) کاهش پیدا کرده است.
عنایت به اهمیت بهداشتی آگاهی مردم در شناسایی هرچه بهتر این بیماری مهلک، بر آنم داشت تا همگان را در حدی که «باید» از این سندروم آگاهی دهم.
ایدز چیست؟
ایدز (AIDS) کلمهای است که از به هم چسباندن اولین حروف عبارت انگلیسی
«Aquired Immune Deficiency Syndrome» حاصل میآید. اول بار در سال ۱۹۸۱ این سندروم وحشتناک به جهان معرفی شد. با وجودی که عمده تلاشهای لازم رای شناسایی آن توسط فرانسویها انجام پذیرفته بود، ولی آمریکاییها کشف آن را در نهایت به نام خود ثبت کردند.
در اوایل دهه ۹۰ تعداد مبتلایان به ایدز تنها در ایالات متحده به ۱۱۰ هزار نفر بالغ میشد. تصور میشود که این تعداد در قرن جدید سه برابر شده باشد.
کم نیستند افرادی که ایدز را نتیجه بیبند و باریهای اخلاقی در مغربزمین میدانند. از این واقعیت غیرقابل انکار که بگذریم باید توجه داشت که دیگر ایدز اساسا گروه منحرف یا صرفا بیبند و بار اجتماع را در معرض خطر قرار نمیدهد. در حضور روبه رشد این بیماری، بشریت به خطر افتاده و انسانیت منزه نیز آلوده شده است.
علت ایدز چیست؟
عامل ایدز ویروسی است که دو نوع دارد (II,I). این ویروس را «ویروس ایمنی انسان» یا
HumanImmune Virus نام نهادهاند. در میان گروههای گوناگون ویروسی، HIV جزو «رترو ویروس»هاست. به رترو ویروس «لنتی ویروس» نیز میگویند. در لاتین لنتی به معنی آرام و بطئی است که اشاره به نحوی رشد و تکثیر ویروس دارد یعنی از زمان ابتلا به ویروس تا ظاهر شدن علایم، ماهها و سالها طول میکشد.
این ویروس قوای ایمنی بیمار را مورد تهاجم قرار میدهد و وی را در برابر عوامل عفونی آسیبپذیر میکند.همانطور که گفته شد، HIV دو نوع دارد؛ نوعI آن همان است که اولین بار در سال ۱۹۸۱ گزارش شد. نوع II سالها بعد از مبتلایان در نواحی غرب آفریقا استخراج شد. این دو ویروس از جهت بیماریزایی و نیز بسیاری جنبههای دیگر با یکدیگر تفاوت دارند.
آنچه رترو ویروسها را وحشتناک میکند، خصیصهای است که ویروسشناسان به آن «reversetranscription» میگویند. انتقال این خصیصه از ویروس به سلولهای شخص مبتلا، وی را از پا درمیآورد.
نکته مهم دیگر اینکه عفونت ناشی از این ویروس، سلولهای بیمار را از بین نمیبرد به همین دلیل عفونتزایی آن میتواند «همیشگی» باشد.
نحوه شناسایی ویروس ایدز چگونه بوده است؟
در آغاز شواهد بسیاری از عفونی بودن بیماری ایدز حکایت داشتند. ارتباط آن با تماسهای جنسی، تجمع جغرافیایی بیماران در مناطق خاصی از دنیا و بالاخره نقش محصولات خونی همه از عاملی عفونی در بیماریزایی ایذر حکایت داشتند.
با عنایت به زمان درازی که از ورود عوامل خفونی تا تظاهر بیماری وجود داشت و به خصوص نقصان شدیدی که در قوای ایمنی بدن ایجاد میشد به رترو ویروسها توجه خاص شد. این توجه خاص بالاخره به شناسایی کامل ویروس منتهی گردید.
اول بار فرانسویها به غیرباکتری بودن عامل بیماری اشاره مستقیم کردند. عبور عامل مولد ایدز از صافیهای خونی در حین انتقال آن، از بسیار کوچک بودن آن حکایت داشت.
در سال ۱۹۸۳ دکتر سینوسی و همکارانش رترو ویروسی را یافتند که بالاخره به عنوان عامل ایدز معرفی شد. همانطور که قبلا گفته شد، این ویروس نوع I ویروس ایمنی انسانی است. نوعII آن بعدها در غرب آفریقا کشف شد.
چه کسانی ایدز میگیرند؟
زمانی که هنوز از کم و کیف ویروس عامل ایدز اطلاعی در دست نبود، آن را بیماری «منحرفین» میدانستند.
با عنایت به ابتلای فراوان معتادین تزریقی به این ویروس و نیز قربانیان بیگناهی که در اثر دریافت خون آلوده مبتلا شده بودند، ایدز از قالب بیماری اختصاصی همجنسگرایان بیرون آمد و طیف وسیعتری را شامل شد. همانطور که قبلا نیز اشاره شد، ایدز دیگر بیماری اجتماعات منحرف و بیبند و بار نیست. عواقب مرگبار این بیماری جامعه منزه انسانی را نیز دامنگیر کرده و به خصوص به این دلیل اقدامات بهداشتی و درمانی عاجل و آنی را میطلبد.
آیا تماس با ویروس ایدز به معنی ابتلا به آن است؟
خوشبختانه ویروس ایدز با وجودی که بسیار کشنده و مرگبار است ولی به سختی انتقال مییابد.
تنها ۱۵ درصد از کسانی که در معرض تماس با ویروس قرار میگیرند به آن مبتلا میشوند. میزان عفونتزایی این ویروس در هر تماس تنها ۱/۰ درصد است با این وجود در آمریکا بیش از یک میلیون نفر به این ویروس آلوده هستند و تا سال ۱۹۹۴ قریب ۱۲۰ هزار مورد ایدز گزارش شده است.توجه داشته باشید که از نقطه نظر بهداشتی، افراد ناقلی که آلوده به ویروس هستند ولی بدون علامت در اجتماع زندگی میکنند، بزرگترین خطر محسوب میشوند.
عوامل مخاطرهآمیز در ایدز کدامند؟
تحت شرایط زیر احتمال به ایدز افزایش مییابد:
۱- تماس با جوامع وگروههای بیبند و بار
۲- مقاربت با افراد متعدد
۳- تماسهای غیرمعمول و غیرطبیعی جنسی
۴- مقاربت در هنگام قاعدگی
۵- تعداد مقاربت با فرد یا افراد مشکوک
۶- وجود ضایعات، زخمها یا زگیلهای ریز در ناحیه شرمگاهی
۷- وجود دیگر بیماریهای مقاربتی
۸- دریافت خون در مناطقی که نظارت اصولی در تهیه فرآوردههای خوبی وجود ندارد.
۹- تماس با معتادین تزریقی
۱۰- استفاده مشترک از سرنگهای تزریقی.
بعد از ورود ویروس ایدز چه اتفاقی میافتد؟
ویروس ایدز بعد از ورود به بدن قربانی جدید خود، توسط زایدههای مخصوصی که روی پوشش خارجی خود دارد، به پروتئین خاصی در سطح «لنفوسیتهای امدادگر T» میچسبد. ویروس بعد از این چسبندگی، محتویات ژنی خود را به داخل سیتوپلاسم لنفوسیتها وارد میسازد. در این مرحله از طریق فرآیند
« reverse transcription» ویروس DNA خود را میسازد و آن را وارد هسته سلول میزبان میکند.
امتزاج DNA ویروس با محتویات ژنی درون هسته سلول میزبان سبب عفونت دایم بیماری میشود. معنای این حرف آن است که برای درمان چنین بیماری باید تمام سلولهای عفونی شده را از بین برد.
DNA ویروس درون هسته سلول میزبان زمام امور را به دست میگیرد و با ساخت ملکول مخصوص موسوم به RNA روند پروتئینسازی سلول قربانی را تحت سیطره خود درمیآورد.
نکتهای که در ابتلای لنفوسیتها به ویروس ایدز قابل توجه است اینکه سلولهای آلوده در اثر مجاورت میتوانند بیآنکه تماس به دستگاه ایمنی بدن داشته باشند، سلولهای همسایه را گرفتار سازند.
ایمنی بدن ما انسانها در اثر فعالیت بجا و متناسب «لنفوسیتهای امدادگر T» یعنی سلولهایی که به اختصار به صورت « SD4» نشان داده میشوند، تامین میشود. انهدام این سلولها ناشی از ابتلا به ویروس ایدز، سبب بروز نقصان مرگبار در قوای دفاعی بدن میشود و مرگ وحشتناک بیمار را به دنبال میآورد.
چرا عوامل دفاعی بدن ویروس ایدز را نمیکشند؟!
مثل هر فرآیند عفونی دیگر، در اثر ابتلا به ویروس ایدز، پادتنهایی علیه عامل بیماری در بدن به وجود میآید به علاوه گروه سلولهای خاصی موسوم به «cytotoxic T-cells» که از قویترین عوامل دفاعی بدن به شمار میروند نیز ساخته میشوند. با این وجود بنا به دلایلی که همه آنها روشن نیستند، ویروس به راحتی از پس آنها برمیآید و به رشد و اداره مرگبار سلولی خود ادامه میدهد. گروهی از دانشمندان این مقاومت عجیب و غریب ویروس را به ساختار پیچیده پوشش خارجی آن ربط میدهند یعنی احتمالا در این پوشش قابلیت تغییر شکلی وجود دارد که سبب گمراهی و سردرگمی عوامل دفاعی میشود. به علاوه رشد مخفی درونهستهای ویروس و نیز ابتلای غیرمستقیم سلولهای مجاور نیز از عوامل دیگر معضلآفرینی این ویروس محسوب میشوند.
بهترین راه درمان ایدز کدام است؟
در حال حاضر بهترین راه درمان ایدز «عدم ابتلا به آن» است. برای عدم ابتلا به ویروس، آگاه شدن و آموزش مردم نسبت به شرایطی که ابتلای آنان را تسهیل میکنند، بسیار حیاتی است. به علاوه جمعآوری افراد معتاد و جداسازی آنها از افراد اجتماع، مبارزه بیامان با فحشا و بیبندوباری و نظارت و کنترل دقیق در روند تهیه فرآوردههای خونی نیز الزامی است.
در کشورهایی که از برنامه سازمان بهداشت جهانی پیروی میکنند، خطر ابتلا از طریق تزریق فرآوردههای آلوده خونی بسیار کاهش پیدا کرده است. خطر اصلی همچنان شیوه و سیاق زندگی آلوده به خصوص در مغربزمین و بیبندوباریهای کریه اجتماعی است.
در کشور ما خطر اصلی ناشی از معتادین است. در واقع در ایران معتادین به مواد مخدر تزریقی عمدهترین مخزن ویروس ایدز محسوب میشوند.
آیا برای ایدز واکسن وجود دارد؟
آرمانیترین شیوه مبارزه با ایدز، گذشته از مواردی که در بالا آمد، تهیه واکسنی است که افراد اجتماع را در برابر این بیماری مهلک مصون سازد اما این مساله با مشکلات متعدد و بسیار پیچیدهای روبهرو است. همانطور که گفته شد، ویروس ایدز دارای پوششی است که ساختار بسیار متغیری دارد. بیثباتی این پوشش خارجی سبب گیجی و گنگی قوای دفاعی بدن در مبارزه با آن میشود.
میدانید که برای کاربرد مطمئن یک واکسن در انسان باید آزمونهای مقدماتی پیچیدهای روی حیوانات آزمایشگاهی انجام گیرد. متاسفانه از دیگر معضلات تهیه واکسن مناسب برای ایدز، عدم وجود حیوان آزمایشگاهی مناسب است. این طور به نظر میرسد که شامپانزه قابل قبولترین حیوان آزمایشگاهی باشد، زیرا تنها گونهای است که به «ویروس ایمنی انسانی» (HIV) مبتلا میشود. پرپیداست که مطالعه روی این حیوانات گران و بعضا کمیاب، بسیار سخت و دشوار خواهد بود.همانطور که قبلا گفته شده درجریان سیر طبیعی ایدز در بدن پادتنها و عوامل دفاعی فراوانی ساخته میشوند، ولی متاسفانه در مقابله با این ویروس همچنان ناکام میمانند بنابراین هیچ تضمینی وجود ندارد که یک واکسن خاص نیز با وجود تحریک مناسب قوای دفاعی بدن، در مقابله و ریشهکنی بیماری مفید واقع شود.هماکنون امید دانشمندان معطوف به تهیه واکسنهای قوی است که با تولید مقادیر زیاد پادتن در بدن انسان سالم، ویروس را در مراحل ابتدایی ریشهکن کنند.
آیا دارویی علیه ویروس ایدز وجود دارد؟
تنها دارویی که براساس بعضی مطالعات روی کارایی آن در محدود و کند کردن سیر ایدز میتوان حساب کرد، «AZT» است.
اصولا یکی از خصایص هر ویروسی به خصوص ویروس ایدز، امتزاج آن با روندهای طبیعی سلولی است به همین دلیل نمیتوان دارویی را یافت که تنها ویروس را از میان بردارد و سلولهای سالم را نابود نسازد!
در واقع باید از اتصال ویروس به سلول جلوگیری کرد بنابراین دارویی میتواند مفید باشد که از اتصال ویروس به سلول جلوگیری کند یا حداقل آن را محدود و کند سازد.
توجه داشته باشید که تمام داروهای موجود و به نوعی مطرح در درمان ایدز تنها در ابتداییترین مراحل بیماری میتوانند به صورت کاملا محدودی یاریرسان باشند. در واقع این داروها نمیتوانند ویروسهایی را که به سلول چسبیدهاند جدا کنند به همین دلیل روند ابتلای سلول به سلول ایدز همچنان ادامه مییابد که سرانجام منتهی به تلف شدن بیمار میشود.
داروی «AZT» به طور اختصاصی از روند «reverse transcription» ویروس جلوگیری میکند و همانطور که گفته شد موثرترین داروی ضدایدز محسوب میشود.
در سالهای اخیر محققان بیشتر روی کاربرد ترکیبی از مواد کار کردهاند که هر یک در مرحلهای از روند رشد ویروس خلل ایجاد میکنند و به نتایجی هم دست یافتهاند.به روشنی نمایان است که درمان ایدز باید با برانگیختن موثر و کارای قوای دفاعی بدن علیه ویروس تحقق یابد.
ادامه مطلب را در شماره بعدی بخوانید
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد