ایستایی ۳۹ ساله

ریحانه کثیری*- زمانی که نام صادرات فرش دستباف به میان می‌آید احتمالا در ذهن مردم ایران جمله کلیشه‌ای «صادرات ایران عبارتند از: نفت و مواد پتروشیمی و صادرات غیرنفتی: فرش و پسته و‌…» نقش می‌بندد.
اما فرش در بین اقلام صادراتی چه جایگاهی دارد را می‌توان در یک مقایسه ساده بین دو کالای غیرنفتی پسته و فرش انجام داد. در آمار صادراتی سال ۱۳۹۶ به ارزش دلاری، صادرات فرش ۴۸۱/۲۲۵/۴۲۶ دلار است و صادرات پسته با رقم تقریبا چهار برابری نسبت به فرش ۴۰۹/۲۸۸/۱۸۱/۱ دلار سهم صادرات غیر‌نفتی ایران را دارد.
چنین جایگاهی در بین کالاهای صادراتی آیا برای فرش دستباف ایران که آوازه جهانی دارد و همیشه از نظر تاریخی و هویتی به رخ ملت‌ها کشیده شده مناسب است؟
این پژوهش موردی قصد بررسی عملکرد تولید و تجارت فرش دستباف و فراز و نشیب‌های آن در دوره ۳۹ ساله پس از انقلاب اسلامی ایران از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۶ را دارد. عوامل مؤثر بر صادرات فرش چه بوده‌اند و چه پیشرفتی در این مدت داشته است؟
در نمودار یک آمار صادرات فرش دستباف در دوره ۳۹ ساله پس از انقلاب اسلامی ایران نمایش داده شده است. سنجش آمار صادرات فرش بر حسب کیلوگرم در سال است. هر چند می‌توان آمار صادرات فرش را بر حسب دلار در سال نیز محاسبه کرد اما با توجه به اینکه دلار نیز همچون اکثر ارزها در طول زمان به نسبت نرخ تورم آمریکا ارزش آن دارای نوسان است و کاهش ارزش آن در بلند‌مدت نیاز به یک مقیاس بهتر است از همان مقدار بر حسب کیلوگرم استفاده شده است.
اگر‌چه باید در نظر داشت که فرش یک کالای همگن نیست که صرفا وزن آن اهمیت داشته باشد و مسلما ارزش هنری و مواد اولیه به کار رفته، رج‌شمار و‌… متغیرهایی است که دارای اهمیت است، اما برای به‌دست آوردن یک نمای کلی مجبور به کمی ساده‌سازی هستیم‌ چرا که کالاهای مختلف در بازارهای جهانی همچون نفت در عین اینکه تفاوت‌های چشمگیری در جهان دارد میزان تولید بر اساس بشکه (مثلا مصرف جهانی ۱۰۰ میلیون بشکه در روز) محاسبه می‌شود.
توقف رشد صادرات
نکته اول نمودار یک این است که صادرات فرش در سال ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۹۶ به میزان برابر رسیده‌ است (در سال ۵۷ میزان ۵۴۴/۰۱۴/۵ کیلوگرم و سال ۹۶‌، ۷۰۸/۳۸۹/۵ کیلوگرم).در واقع بلندمدت رشد صادرات تقریبا صفر بوده است اما در بین این سال‌ها افت و خیزهایی را شاهد هستیم.از نظر تئوری اقتصادی، صادرات فرش به عوامل مختلفی همچون نرخ ارز، تورم، هزینه تولید، ثبات اقتصادی کلان، اقتصاد بین‌الملل، وضعیت بازاریابی بین‌الملل، قوانین داخلی کشور در مورد تولید و صادرات، روابط سیاسی کشور، مسائل تحریم‌ها و… بستگی دارد.
متغیرهای تعیین‌کننده
ولی به نظر می‌رسد که سه متغیر نرخ ارز، قوانین صادراتی و تحریم‌ها بیشترین اهمیت را دارند زیرا در سال ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۴ افزایش نسبی قیمت ارز (نمودار شماره ۲) و نبود تحریم‌های سنگین و مهم‌تر از همه حذف قانون پیمان‌سپاری ارزی برای صادرات باعث رشد قابل توجه در صادرات بوده‌ایم. در سال ۱۳۷۳ نرخ ارز در بازار آزاد ۴۷ درصد افزایش را تجربه می‌کند و صادرات فرش تقریبا چهار برابر می‌شود ولی از سال ۱۳۷۴ به بعد با بازگشت قانون پیمان‌سپاری ارزی و رشد کم نرخ ارز (سرکوب نرخ ارز و عدم تعدیل متناسب) (نمودار ۲)، در دوره ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۸ در طول ۱۵ سال صادرات فرش از۱۱۰/۴۲۳/۳۶ به ۰۰۰/۹۴۰/۷ کیلوگرم در سال ۱۳۸۸ نزول می‌کند.
قوانین دست‌و‌پاگیر صادراتی
اما همچنان در سال ۱۳۹۱ با افزایش شدید نرخ ارز صادرات رشد چندانی نداشته است و علت آن را می‌توان به قوانین دست و پاگیر صادراتی و مهم‌تر از آن وجود تحریم‌ها مرتبط دانست که دو منطقه اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی واردکنندگان بزرگ فرش ایران بوده‌اند و ایران را تحت تحریم قرار داده بودند و فشارهای بین‌المللی تاثیر زیادی بر کل تجارت خارجی ایران و همین طور فرش ایران داشت.می‌توان نتیجه گرفت که راهکار افزایش صادرات فرش دستباف عواملی چون‌ ۱- تعدیل نرخ ارز به نسبت تورم واقعی (‌نه تورم اعلامی و رسمی) ۲- ثبات اقتصاد کلان ۳- برداشته شدن کامل تحریم‌ها ۴- حذف قوانین دست و پاگیر دولتی مانند پیمان‌سپاری ارزی و سایر دخالت‌ها، است.
در این پژوهش موردی صرفا عوامل اصلی مورد بررسی قرار گرفته است اما متغیرها و عوامل تاثیرگذار موثر بر فرش دستباف وجود دارد که انتظار می‌رود در پژوهش‌های آینده به آن پرداخته شود.در آخر نکته قابل توجه این است که در طول این مدت ۳۹ ساله که وجود سازمان‌های متعدد و نهادهای حمایتی دولتی برای اعتلای فرش دستباف ایران و تسهیلات بانکی و یارانه‌های دولتی برای این هنر- صنعت در ردیف بودجه قرار دارد چرا باید شاهد ایستایی و مغفول ماندن این هنر- صنعت باشیم. گرچه این چالش‌ها تنها مختص فرش دستباف نیست و اکثر صنایع کشور دچار چالش‌های مشابه هستند و احتمالا زمان آن رسیده است که در کل قوانین و راهکارهای وضعیت موجود بازبینی اساسی انجام شود که نیاز به تصمیم‌گیری در سطح کلان ملی دارد و نه مقطعی و مدیریت بخشی.
* کارشناس ارشد فرش