اینستکس شرقی

گروه بازرگانی- هیچ‌کدام از بانک‌های بین‌المللی حاضر به همکاری با ایران نیستند. بزرگ‌ترین مشکلی که تحریم‌های ایالات متحده برای ایران رقم زد، جریمه‌های سنگینی بود که در ازای هرگونه همکاری با ایران به بانک‌ها تحمیل کرد. بدون داشتن کانال‌های مالی عملا قابلیت جابه‌جایی پول برای فعالیت‌های تجاری وجود ندارد و همین موضوع باعث شده که میزان تجارت ایران در سال گذشته به یک‌پنجم سقوط کند. اروپا به عنوان یکی از طرفین معاهده برجام کانال مالی ایران و اروپا را با عنوان اینستکس راه‌اندازی کرد که پس از گذشت بیش از یک سال از خروج آمریکا از برجام هنوز شروع به کار نکرده است. اقدام مالی مشترک ایران و اروپا که از سه کشور آلمان، انگلیس و فرانسه تشکیل شده در راستای تسهیل تامین نیازهای اولیه ایران همچون غذا و دارو راه‌اندازی شد که در گذر زمان ظرفیت توسعه تجارت با دیگر کشورها و انواع کالا درون آن تعریف شده است، حال کشورهای روسیه و هند برای پیوستن به اینستکس برای تسهیل مبادلات تجاری با ایران اعلام آمادگی کرده‌اند. البته نباید فراموش کرد که چرخ اقتصاد اروپا از طریق بخش خصوصی می‌چرخد و دولت‌ها نمی‌توانند آنها را مجاب به همکاری با ایران کنند، از طرفی وزارت خزانه‌داری ایالات متحده با اعلام تحریم و جریمه شرکت‌ها و بانک‌هایی که با اینستکس همکاری داشته باشند روند پیشروی این کانال مالی را با مشکلات بیشتری روبه‌رو کرد. برخی از کارشناسان معتقدند‌ با توجه به اینکه سیاست‌های قاره سبز در راستای سیاست‌هایa آمریکا حرکت می‌کند، اروپا سعی دارد با کانال مالی اینستکس سعی در کنترل مبادلات تجاری ایران و اروپا داشته باشد و ورود کشورهای دیگر به سازوکار مالی اینستکس تا وقتی که ایران اختیارات چندانی در آن ندارد ضرری دو‌چندان است. اما دسته دیگری از کارشناسان می‌گویند، وابستگی سیاست‌های تجاری و اقتصادی اروپا به آمریکا در حدی نیست که از آن پیروی کند اما با توجه به حجم مبادلات تجاری تمایل اروپایی‌ها به سوی ایالات متحده بیشتر است. این دسته از کارشناسان پیمان‌های چندجانبه تجاری و ارزی با کشورهای همسایه و هم‌قاره را به عنوان راهکاری مناسب برای شرایط کنونی پیشنهاد می‌دهند.
عدم موفقیت اینستکس
به گفته گروهی از کارشناسان شواهد نشان می‌دهد که اهداف اروپا و آمریکا نسبت به ایران تنها در برجام خلاصه نمی‌شود. موضوعات و اهداف دیگری وجود دارد که آنها خواستار تعقیب آن هستند. چنانچه آمریکا با خروج از برجام و شکل‌دهی به توافق جامع‌تر سعی دارد به اهداف مدنظر خود برسد. اروپا نیز علاوه بر برجام، به دنبال دست‌یابی به اهداف گسترده‌تری است و برجام را سنگ بنای رسیدن به اهداف خود می‌داند. ویلیام برنز، سفیر سابق آمریکا در روسیه و همچنین میشل فلورنوی، معاون سابق وزیر دفاع آمریکا در این زمینه می‌گویندکه توافق هسته‌ای، سنگ بنای یک استراتژی گسترده‌تر و بلندمدت‌تر است برای جلوگیری از دست‌یابی ایران به سلاح هسته‌ای و تضعیف و مقابله با رفتارهای تهدیدآمیز ایران از زرادخانه روبه گسترش موشک‌های بالستیک این کشور گرفته تا استفاده خطرناک آن از نیروی‌های نیابتی منطقه‌ای و تا نقض حقوق بشر در داخل این کشور.
همچنین فدریکا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در مورد مسائل موشکی و منطقه‌ای ایران گفته بود: چیزی که برای همه اروپاییان روشن می‌باشد این است که با بودن برجام، ما برای رسیدگی به هر موضوع دیگری که باید به آن بپردازیم، چه مساله موشکی و چه مساله منطقه‌ای، شانس بیشتری داریم. وی در ادامه می‌گوید: ما این واقعیت را به‌ صراحت گفتیم که هیچ ارتباطی میان این دو وجود ندارد اما این بدان معنا نیست که از موضوعاتی که باید در شکل متفاوت درباره آنها با ایران صحبت کنیم صرف‌نظر کنیم.
موضع‌گیری کشورهای اروپایی نشان می‌دهد که آنها برای نگه ‌داشتن ایران در برجام سعی دارند در ظاهر اقداماتی را برای راضی کردن این کشور انجام دهند تا از این طریق و با موفق جلوه دادن برجام، بتوانند زمینه را برای تحمیل برجام‌های منطقه‌ای و موشکی به ایران فراهم کنند. چنانچه اروپا با وعده راه‌اندازی اینستکس و گسترش دامنه آن برای ورود سایر کشورهای غیراروپایی، در ظاهر به دنبال حفظ برجام است ولی در عمل به پیشبرد اهداف خود علیه ایران می‌اندیشد.
باوجود اینکه برخی از مسوولان، همچون محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه کشورمان، تصور می‌کرد که سازوکار اروپایی، مکانیسمی برای مقابله با تحریم‌های آمریکاست، اما بیانیه سه کشور اروپایی نشان داد که اینستکس اساسا برای مقابله با تحریم‌های آمریکا طراحی نشده است. با این ‌حال، مسوولان در تعامل ایران با خریداران نفت و شرکای تجاری کشور اقدام جدی‌ برای مقابله با تحریم‌های آمریکا انجام ندادند. همین انفعال دستگاه دیپلماسی کشور باعث شده تا کشورهای غیراروپایی خواستار استفاده از اینستکس برای تجارت با ایران شوند.
باید توجه داشت که ورود کشورهای غیراروپایی به اینستکس برای تجارت با ایران نه‌ تنها مقابله با تحریم‌های آمریکا را به دنبال ندارد بلکه مدیریت آن را به اروپایی می‌دهد که در منظومه سیاست خارجی آمریکا قرار دارد. لذا با گسترش دامنه اینستکس اولا ناکارآمدی این سازوکار در فروش نفت با ورود کشورهایی همچون چین و هند جبران می‌شود و اروپا همچنان می‌تواند از زیر بار هزینه‌های حفظ برجام شانه خالی کند. دوما اروپا با سلطه‌ای که بر تجارت ایران در بستر اینستکس دارد، می‌تواند با بهانه عدم اجرای درخواست‌هایFATF از سوی ایران، کشورمان را تحت‌فشار قرار دهد. ثالثا اروپا با مدیریت تجارت ایران می‌تواند اهداف منطقه‌ای و موشکی خودش را نسبت به ایران پیش ببرد.
همچنین با ورود کشورهای غیراروپایی به این سازوکار، عملا ابتکار این کشورها برای مقابله با تحریم‌ها کاهش می‌یابد و آنها حاضر نخواهند شد برای حفظ برجام هزینه کنند. برای نمونه سرگئی ریابکوف معاون وزیر خارجه روسیه می‌گوید: «برای حفظ برجام گزینه‌هایی در این رابطه وجود دارد که یکی از این آنها راه‌اندازی هر چه سریع‌تر مکانیسم مالی «اینستکس» است که مقامات ایرانی مدت‌هاست خواستار آن هستند و ما نیز این موضوع را در رایزنی‌های خود با آنها و شرکای اروپایی مورد بررسی قرار داده‌ایم.» علاوه بر روسیه، هند نیز تمایل دارد تا به اینستکس بپیوند.
پیمان‌های چندجانبه
واقعیت این است که جریمه‌های میلیارد دلاری برای بانک‌ها و موسسات مالی اروپایی از سوی آمریکا و در ارتباط با تراکنش‌های مالی این موسسات با بانک‌های جمهوری اسلامی، از خوش‌بینی‌های نخستین مربوط به کارکرد اینستکس کاسته است چراکه اقتصاد اروپا از طریق بخش خصوصی فعالیت می‌کند و با نگاهی به حجم تجارت خارجی اروپایی‌ها با آمریکا در مقابل ایران می‌توان پاسخ روشنی برای قطع همکاری اروپایی‌ها با ایران پیدا کرد. در ماه‌های ابتدایی خروج ایالات متحده از برجام دو موسسه بزرگ مالی اروپا هدف مجازات‌های پیش‌بینی شده از سوی ایالات متحده آمریکا در خصوص همکاری اقتصادی با شرکت‌های ایرانی قرار گرفتند. ابتدا بانک بریتانیایی «استاندارد چارترد» محکوم به پرداخت یک میلیارد دلار جریمه شد و پس از آن قرعه به نام موسسه بزرگ مالی ایتالیا «یونی‌کردیت» افتاد. «یونی‌کردیت» و بانک وابسته به آن در آلمان، «هیپوفرآینزبانک» به پرداخت یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار جریمه محکوم شدند که همین مسائل باعث ایجاد تردید در عملکرد احتمالی سازوکار مالی اتحادیه اروپا شده است. ایران مدتی پیش به اتحادیه اقتصادی کشورهای اوراسیا پیوست و بسیاری از کارشناسان این قدم را در شرایط غیرعادی کنونی مثبت ارزیابی کردند. یکی از مسائلی که تجارت ایران با آن دست و پنجه نرم می‌کند عدم تجربه ورود به بازارهای و اتحادیه‌های دو‌جانبه یا چندجانبه است که چندین دلیل دارد و یکی از آنها عدم کیفیت مناسب کالاهای ایرانی برای رقابت در بازارهای جهانی است. اقتصاد کشورهای همسایه نیز تقریبا شبیه اقتصاد ایران است به این معنی که بیشتر در کفه خرید کالاهای تجاری وجود دارند تا کفه عرضه و صادرات. به نظر می‌رسد در شرایطی که کشور در محاصره کامل اقتصادی به سر می‌برد هرچند پیوستن به برخی از اتحادیه‌ها و انجمن‌های اقتصادی بین‌المللی دردی از مشکلات اقتصادی دوا نمی‌کند اما می‌توان به عنوان مرهم تاثیرگذاری عمل کند. البته فدریکا موگرینی مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا بر تلاش برای تداوم اجرای برجام تاکید و با اعلام اینکه سامانه اینستکس آماده عملیاتی شدن است، ابراز امیدواری کرد که این اقدام به پایبندی ایران به برجام کمک کند در حالی که عبدالناصر همتی گفته بود: مدتی است اروپا ادعا می‌کند در آستانه اجرای اینستکس هستیم، اما عملی از آنها ندیده‌ایم و تا زمانی که در قالب اینستکس، منابعی جابه‌جا نشود، فایده ندارد.