بازار سهام ایران بزرگ‌ترین بازار سهام ناشناخته جهان است

بازار سهام ایران بزرگ‌ترین بازار سهام ناشناخته جهان است که عملکرد مطلوبی دارد. این بازار طی ۱۵سال‌گذشته به‌رغم ریسک‌های سیاسی، تحریم‌ها و نوسانات ارزش ‌ریال، بازدهی دلاری ۱۱‌ درصدی داشته‌ است. به گزارش بازار، بررسی بازار سهام ایران از نگاه کارشناسان بلومبرگ نشان می‌دهد این بازار با داشتن بیش از ۶۰۰ شرکت در ۵۰ صنعت مختلف، بزرگ‌ترین بازار سهام ناشناخته در دنیاست. مچ وجتال مدیر شرکت آمتلون تنها شرکت سرمایه‌گذاری خارجی بورس ایران معتقد است: یکی از دلایل ناشناخته بودن این بازار در دنیا، عدم دسترسی به سایت بازار سهام ایران با AP کشورهای غربی به‌دلیل تحریم‌هاست.
علاوه‌بر تحریم‌ها، کنترل سرمایه توسط دولت و نبود سرمایه‌گذار خارجی از دلایل کوچک ماندن اقتصاد ایران، در مقایسه با کشورهای همسایه است. از نگاه بلومبرگ، برخلاف اقتصاد متلاطم ایران، بازار سهام آن همواره از آرامشی نسبی برخوردار بوده و حتی در شوک‌های سیستماتیک، عملکرد خوبی از خود نشان داده است. بنابراین می‌توان گفت، بزرگ‌ترین مشکل بازار سهام ایران شوک‌های ژئوپلیتیک نیست، بلکه این بازار از کمبود سرمایه رنج می‌برد. همچنین علاقه‌مندی بالای سهامداران خرد به بازارهای املاک و خودروی دست دوم نیز از دیگر نکات جالب مطرح‌شده در این گفت‌وگوی پادکستی است. طی هفته گذشته بلومبرگ پادکستی تحت‌عنوان «در بازار سهام ایران چه رخ‌ داده‌است؟» منتشر کرد. مهمان این برنامه، مچ وجتال مدیر شرکت آمتلون تنها شرکت سرمایه‌گذاری خارجی بورس ایران بود. این شرکت یک صندوق سرمایه‌گذاری مشترک مستقر در لندن است که سهام‌ پذیرفته‌شده در بورس اوراق‌بهادار ایران را خریداری می‌کند. به‌گفته وجتال، بازار سهام ایران بزرگ‌ترین بازار سهام ناشناخته جهان است که عملکرد مطلوبی دارد. این بازار طی ۱۵سال‌ گذشته به‌رغم ریسک‌های سیاسی، تحریم‌ها و نوسانات ارزش ‌ریال، بازدهی دلاری ۱۱‌ درصدی داشته ‌است. در این نشست به معضلات کنونی بازار سهام ایران نیز اشاره شد که بزرگ‌ترین آنها کمبود سرمایه و پایین ‌بودن نقدینگی شرکت‌ها به دلیل کنترل سرمایه توسط دولت و تحریم‌ها است. اولین نکته‌ای که در این نشست به آن اشاره شد، عدم‌دسترسی به سایت بازار سهام ایران با آی‌پی کشورهای غربی به دلیل تحریم‌ها بود. عدم‌دسترسی به داده‌های بورس ایران یکی از عمده دلایل ناشناخته و مبهم‌بودن بازار سهام ایران بین سرمایه‌گذاران در سطح بین‌المللی است. باوجود اینکه ایران از کشورهای بزرگ با سطح درآمد متوسط است، هنوز به سیستم مالی غرب متصل نشده و صحبت زیادی درخصوص این کشور نمی‌شود. هرچند ایران کشوری با سطح درآمد متوسط تلقی می‌شود، اما اقتصاد آن در مقایسه با آنچه که می‌توانست باشد بسیار کوچک باقی‌ مانده ‌است. برای مثال درحالی‌که تولید ناخالص داخلی ایران چیزی حدود ۲۰۰‌میلیارد دلار است، کشور ترکیه (با جمعیت و گستردگی سرزمینی یکسان و بدون وجود منابع طبیعی ایران) دارای تولید ناخالص ۸۰۰‌میلیارد دلاری است و کشور عربستان (با میزان تولید مشابه نفت) دارای تولید ناخالص بیش از هزار میلیارد دلار است. ظرفیت تولید ایران در شرایط بهتر، با وجود داشتن هر دو این خصوصیات، ۸‌برابر بیشتر از میزان فعلی آن است. تحریم‌ها، کنترل سرمایه توسط دولت و نبود سرمایه‌گذار خارجی از دلایل کوچک ماندن اقتصاد ایران به‌شمار می‌روند. از آنجا که یکی از چالش‌های موجود در بازار سهام ایران برای سرمایه‌گذاران خارجی دسترسی به داده‌های بازار سرمایه ایران است، شرکت آمتلون از طریق باز کردن یک دفتر در تهران و اشتراک در سرویس‌های داخلی ایران اطلاعات لازم را به‌ دست می‌آورد. این سرویس‌ها علاوه‌بر اطلاعات قیمت روز سهام، اطلاعات دیگری همچون داده‌های مربوط به تاریخچه درآمدها، ارزیابی‌های تاریخی و داده‌های فروش ماهانه را نیز در اختیار مشتریان خود قرار می‌دهند. یکی دیگر از دلایل نیاز به داشتن دفتر در تهران، نیاز به پیگیری حضوری برای دریافت سود سهام از شرکت‌ها است. در واقع اگرچه سود سهام پرداختی توسط شرکت‌های سهامی ایران بالا است، از آنجا که این شرکت‌ها با کمبود سرمایه مواجه هستند، سعی می‌کنند پرداخت سودها را تا آنجا که می‌توانند به تاخیر بیندازند. به گفته وجتال بازار سهام ایران با وجود ۶۰۰ شرکت در ۵۰ صنعت مختلف، بزرگ‌ترین بازار سهام ناشناخته دنیا است. میانگین سود دلاری سهام ۱۰۰ شرکت برتر این بازار حدود ۱۵درصد و در نتیجه ریسک سرمایه‌گذاری در این شرکت‌ها محدود است. بررسی عملکرد این بازار طی اتفاقات اخیر منطقه (جنگ میان اسرائیل و حماس) نشان از عملکرد نسبتا خوب بورس ایران دارد. طی ماه گذشته با وجود ریسک ژئوپلیتیک بالا در منطقه و خصوصا ایران، شاخص‌کل بازار سرمایه آن افت دلاری ۱۰‌درصدی داشت و پس از آن تا منفی ۳ درصد خود را اصلاح کرد. این آمار با داده‌های تاریخی این بازار همپوشانی کامل دارد. در سال‌۲۰۲۰ که سردار قاسم سلیمانی به‌دست آمریکا شهید شد و امکان درگیری مستقیم ایران و آمریکا وجود داشت این بازار افتی بیش از ۱۰‌درصد از خود نشان نداد. به‌نظر می‌رسد خط نهایی خطرات ژئوپلیتیکی در بازار سهام ایران همین حدود است. در واقع می‌توان گفت درحال‌حاضر مشکل اصلی بازار سهام ایران نبود نقدینگی در شرکت‌ها است و ارتباط چندانی با خطرات ژئوپلیتیک ندارد. در سال‌های اخیر نقدینگی شرکت‌ها همواره بسیار پایین بوده‌است. بررسی عملکرد شاخص ‌کل بورس ایران نشان می‌دهد که این بازار طی ۱۵سال ‌گذشته متوسط بازدهی سالانه حدود ۱۱درصد به دلار داشته، در شرایطی که این کشور با تحریم‌ها، تورم بالا و کاهش شدید ارزش ‌ریال روبه‌رو بوده‌ است.
برای مقایسه می‌توان شرکت۵۰۰ S&Pرا در نظر گرفت که در شرایط انقلاب تکنولوژی و نرخ بهره صفر آمریکا بازدهی حدودا ۲۰‌درصدی داشته ‌است. یکی دیگر از عجایب بازار سهام ایران، عدم‌نوسان این بازار هم‌زمان با نوسانات بالای ارزی آن است. هر حرکت ارزی در آمریکا، واکنش آنی قیمت سهام‌ حساس به نرخ ارز را در پی دارد، اما در ایران، بازار سرمایه با تاخیر حدودا ۲ماهه به نوسانات نرخ ارز واکنش نشان می‌دهد و واکنش آن نیز بسیار محدود است. این تاخیر فرصت خوبی برای پیدا کردن واکنش مناسب به‌دست سرمایه‌گذار می‌دهد. دلیل این اتفاق این است که بیشتر شرکت‌های بورسی در ایران، شرکت‌های صادراتی هستند و از کاهش ارزش ‌ریال سود می‌برند. می‌توان گفت سهامداران این شرکت‌ها حتی وقتی اوضاع اقتصادی کشور خوب نیست، می‌توانند درآمد کسب کنند. سوال مهم اینجاست که اگر سهامداران می‌توانند با شرایط کنونی اقتصاد ایران سود دلاری ۱۱درصدی سالانه داشته باشند، در شرایطی که اوضاع این کشور مطلوب باشد چه سودی به‌دست خواهند آورد؟ یکی از اثرات اقتصاد ناپایدار ایران بر بازار سهام، افق دید کوتاه‌مدت سرمایه‌گذاران است. به‌دلیل ناپایداری اقتصاد و وجود همیشگی بحران، هم افراد حقیقی و هم شرکت‌ها ترجیح می‌دهند تا جای ممکن سرمایه‌گذاری خود را به تعویق بیندازند، در واقع چون همواره نوعی از بحران در کشور وجود دارد، هر فرد برای تصمیم‌گیری به ۶ ماه یا ۱۲ ماه پیش‌رو نگاه می‌کند. انبارهای شرکت‌ها تنها به‌اندازه‌ای مواد اولیه دارند که بتوانند در زمان کنونی تولید داشته باشند. می‌توان گفت شرکت‌ها در ایران بر مبنای بهینه‌سازی سازماندهی نمی‌شوند، بلکه بر مبنای نجات سازمان می‌یابند. یکی دیگر از مسائل بررسی‌شده در این نشست، میزان تاثیر توافق‌های نفتی اخیر بر بازار سهام بود. به‌گفته وجتال این توافق‌ها اثر مستقیمی بر بازار سهام نداشتند، چراکه شرکت‌های وابسته به نفت به‌دلیل قیمت‌گذاری دستوری تحت ‌تاثیر نوسانات قیمت جهانی نفت قرار نمی‌گیرند و این مساله بر سودآوری آنها اثر نمی‌گذارد. اثر غیرمستقیم این توافق‌ها از طریق ثبات ارزش‌ ریال بود که نشان از رفع فشارهای بالا بر ایران داشت. یکی از موارد جالب بورس ایران از دید افراد حاضر در این نشست این بود که ۹۰درصد از معاملات روزانه بازار سهام توسط سهامداران خرد انجام می‌شود و درنتیجه تصمیم‌گیری احساسی دخالت بیشتری در معاملات دارد.
احساسات سهامداران خرد بیشتر تحت‌ تاثیر عواملی مانند نرخ ارز، سرعت تغییر قیمت (momentum) و نرخ بهره‌های بازاری (نه‌نرخ بهره اعلامی بانک‌ مرکزی) قرار دارد. در ایران چندین کلاس دارایی برای سرمایه‌گذاران خرد وجود دارد. اولین و بزرگ‌ترین نوع دارایی سهامداران خرد ایران املاک و مستغلات است که جزو دارایی‌های مشهود و کاملا قابل ‌فهم در سراسر دنیا به‌شمار می‌رود و به همین دلیل در آمریکا محبوبیت زیادی ندارد. محبوبیت این دارایی در ایران به حدی بالاست که تا ۳۰درصد از مسکن‌های تهران خالی از سکنه هستند و حتی اجاره نیز داده نمی‌شوند. این خانه‌ها به‌عنوان پس‌انداز دارایی به‌شمار می‌روند و عملا پول‌های دفن‌شده در بهترین نقاط تهران هستند. قیمت این خانه‌ها بسیار بالاست به حدی که ارزش یک آپارتمان ۱۰۰متری در شمال تهران و در کشوری مانند ایران چند میلیون دلار است. بازار اتومبیل‌های استفاده‌شده دومین بازار محبوب سهامداران خرد ایران است. در واقع این کالاها به‌عنوان دریچه‌ای برای حفظ سرمایه در برابر تورم و کاهش ارزش پول ملی عمل می‌کنند. از آنجا که نرخ ارز در ایران بسیار ناپایدار است، هر فرد در ایران به‌عنوان یک معامله‌گر ارز عمل می‌کند و چون به دلیل کنترل سرمایه توسط دولت امکان خرید دلار بدون محدودیت وجود ندارد، افراد به خرید دیگر دارایی‌ها روی‌ می‌آورند. اوراق خزانه نیز جزو دارایی‌های محبوب محسوب می‌شود. این اوراق تا سررسید ‌دوساله حدود ۲۵‌درصد پرداخت می‌شوند. بازار املاک و مستغلات در ایران تا پیش از شروع مجدد تحریم‌ها مشابه بازار چین بود، به‌گونه‌ای که پول زیادی در اقتصاد آن گیر افتاده و در حال چرخش بود. مقدار بالای پس‌انداز داخلی در حالی که امکان خروج از کشور را نداشت و نبود سرمایه‌ کافی در کشور از معضلات اقتصاد ایران طی این سال‌ها بود، اما در حال‌ حاضر داستان متفاوت است. چند سال ‌گذشته، سال‌های بسیار سختی برای خانوارهای ایرانی بوده ‌است. از سال ‌۲۰۱۸ که تحریم‌ها علیه ایران مجددا برقرار شدند، شرکت‌های تولیدی و شرکت‌های صادراتی به کشورهای منطقه، صدمه جدی ندیدند. صادرکنندگان بزرگی که تا پیش از آن به کشورهایی مانند ژاپن صادرات داشتند نیز در ابتدا کمی صدمه دیدند، اما درنهایت راه‌های جدیدی یافتند.