بازار صنایع‌دستی در رکود

صبا رضایی- بازار صنایع‌دستی در دوران کرونا راکدشده است، صادرات این حوزه نیز راکد شده است. اینها گفته‌های بسیاری از فعالان صنایع‌دستی در هنرهای مختلف است. روز جهانی صنایع‌دستی که هفته گذشته بود، بسیاری از مسوولان اعلام کردند که صنایع‌دستی بازار مناسبی دارد، از فعالان این حوزه حمایت شده است و حتی برخی مانند مصطفی مرزبان، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان مرکزی ادعا کردند که در دوران کرونا و محدودیت صادرات، فروش مجازی باعث رونق بازار هنرمندان صنایع‌دستی شده است. اما فعالان صنایع‌دستی می‌گویند فروش اینترنتی کالاهایشان نه تنها هزینه بالای تبلیغات دارد بلکه در بیشتر موارد طرح‌هایشان کپی می‌شود و به همین دلیل به صرفه نیست که فروش اینترنتی داشته باشند. در برخی مواردمانند پیکرتراشی و طراحی روی چوب، کار به حدی سخت است که کپی‌ها ضعیف از کار درآمده و کمتر با خطر کپی‌کاری مواجه می‌شوند. با این حال به نظر می‌رسد امید فعالان صنایع‌دستی به برگزاری نمایشگاه‌های صنایع‌دستی بوده است اما اکنون اگر هم نمایشگاه صنایع‌دستی برگزار شود فروشندگان فروشگاه‌ها تمایلی به همکاری ندارند. از سوی دیگر با توجه به بحران کرونا صادرات بسیار کاهش یافته و به گفته برخی کاملا راکد شده است. حضور در نمایشگاه‌های مجازی نیز هزینه‌هایی دارد که مقرون به صرفه نیست. با این شرایط فعالان صنایع‌دستی با مشکلات مالی مواجه‌اند، حمایتی دریافت نمی‌کنند و بسیاری از کارگاه‌ها نیز تعطیل شده‌اند. اگر دولت تا این حد صنایع‌دستی را ستایش می‌کند چرا از هنرمندان این حوزه حمایت نمی‌کند؟ چرا به فکر راهکاری برای مشکلاتشان نیست و تنها به وام‌های کرونا بسنده می‌کند؟
کپی‌کاری در فضای مجازی
زیورآلات یکی از حوزه‌های صنایع‌دستی است که هم هنرمندان بسیاری در آن مشغول به کارند و هم کپی‌کاری در آن بسیار آسان است. به همین دلیل برای برخی هنرمندان فعالیت در فضای مجازی و عرضه آنلاین کالاها ریسک کپی کردن از طرح‌هایشان را به همراه دارد.
نسرین بی‌غمیان طراح و سازنده زیورآلات نقره و برنج به «جهان‌صنعت» گفت: شرایط کار بسیار بد است. پیش از کرونا نمایشگاه صنایع‌دستی برگزار می‌شد و من محصولاتم را عرضه می‌کردم اما اکنون نمایشگاه نیز تعطیل شده است. قبلا با دو مغازه همکاری می‌کردم که اکنون فروش محصولات در این مغازه‌ها نیز کساد شده است.
او افزود: در این ایام فروش اجناس بسیار کساد بوده است و چندماهی است که هیچ فروشی نداشته‌ام.
بی‌غمیان در رابطه با مارکت پلیس‌ها (Market Place) مانند دیجی کالا و یا عرضه و فروش محصولات در اینستاگرام گفت: اینستاگرام برای افرادی خوب است که طرح خاصی ارائه نمی‌کنند. در اینستا به راحتی محصولات را کپی می‌کنند. مثلا طرحی که من روزها وقت گذاشتم تا طراحی کنم را به سرعت کپی کردند.
او گفت: من برای هر طرح دو هفته زمان می‌گذارم و در اینستاگرام و دیجی کالا به راحتی توسط دیگران کپی می‌شوند به همین دلیل ترجیح می‌دهم در فضای مجازی فروش نداشته باشم. بی‌غمیان در رابطه با بیمه هنرمندان گفت: من بیمه نیستم چراکه برای وام خوداشتغالی اقدام کردم اما موفق نشدم.
صادرات متوقف شده است
بسیاری از هنرمندان صنایع‌دستی می‌گویند صادرات به صفر رسیده است و اگر کسی ادعایی به جز این دارد، حقیقت را نمی‌گوید. به گفته آنها حضور در نمایشگاه مجازی نیز برای بسیاری از فعالان صنایع‌دستی مقرون به صرفه نبوده و هزینه‌های بالایی دارد.
مرضیه قاسمی نقاش رنگ روغن و پشت شیشه به «جهان‌صنعت» گفت: متاسفانه اوضاع بازار صنایع‌دستی خوب نیست. البته برای هنرمندان برجسته و نامی شرایط متفاوت است اما عموم فعالان صنایع‌دستی در شرایط مناسبی نیستند. او افزود: فعالان صنایع‌دستی فروش ندارند، بسیاری از کارگاه‌ها بسته شده‌اند چراکه توانایی پرداخت اجاره‌بهای کارگاه را نداشتند و دولت نیز از آنها حمایت نکرد.
بسیاری از فعالان صنایع‌دستی با آموزش‌های آنلاین آشنایی کافی ندارند و اکنون که کلاس‌های حضوری تقریبا تعطیل شده است، شاگردان خود را از دست داده‌اند.
قاسمی در ادامه بیان کرد: من از سال ۹۳ آموزش مجازی داشتم و از این طریق درآمدی دارم اما بسیاری از هنرمندان سالمند با فضای مجازی آشنایی ندارند و مسن هستند. به همین دلیل پس از تعطیل شدن کلاس‌های آموزشی حضوری با مشکلات مالی فراوانی مواجه شدند.
هزینه‌های بالای تبلیغات در فضای مجازی
به جز مشکل کپی‌کاری، فروشگاه‌های اینترنتی و پیج‌های اینستاگرامی هزینه‌های بالایی را برای تبلیغات، عرضه محصولات و ارائه کالا دریافت می‌کنند که با توجه به بودجه فعالان صنایع‌دستی، به‌صرفه نیست.
او در رابطه با فروش صنایع‌دستی در فروشگاه‌های اینترنتی و اینستاگرام گفت: بسیاری از فروشگاه‌های اینترنتی با من تماس گرفتند تا محصولاتم را برای فروش عرضه کنند، در این میان برخی می‌گفتند که هزینه تبلیغات، عکسبرداری از محصولات و ارائه کالا در پیج‌ها را دریافت می‌کنیم.
قاسمی افزود: هنرمندانی که پیش از کرونا نیز فروش خوبی در حوزه صنایع‌دستی داشتند اکنون با توجه به فروش آنلاین و تخفیفات عمده، فروش بهتری هم دارند اما به طور عمده بازار صنایع‌دستی رونقی ندارد.
کلاس‌های آنلاین فرصتی برای ایرانیان خارج از کشور
یکی از نکات مثبت برگزاری کلاس‌های آنلاین این است که علاقه‌مندان از سراسر دنیا می‌توانند در آن شرکت کنند و دوری راه مانعی در حضور در کلاس‌ها ایجاد نمی‌کند اما تا چه میزان می‌توان صنایع‌دستی را به طور آنلاین یادگرفت؟
او گفت: نکته مثبت آموزش آنلاین این است که از شهرستان‌ها، کشورهای دیگر و بسیاری از نقاط جهان در کلاس‌ها حضور می‌یابند اما در کلاس‌های حضوری تنها افرادی که از نظر مسافت دسترسی کافی داشتند می‌توانستند در کلاس‌ها ثبت‌نام کنند. با این همه تعداد دانش‌آموزان حضوری بسیار کم شده و کلاس‌ها با عده اندکی برگزار می‌شوند.
این هنرمند در رابطه با صادرات صنایع‌دستی بیان کرد: با تاجری در ایتالیا همکاری می‌کردم اما اکنون دیگر صادرات نداریم، هرکسی که ادعا می‌کند صنایع‌دستی صادراتی دارد، حقیقت را نمی‌گوید. در حال حاضر تمام سفارت‌ها بسته شده‌اند. مسافران نیز به سختی می‌توانند به دیگر کشورها سفر کنند و نمی‌توانند کالای چندانی به عنوان سوغات با خود ببرند.
او افزود: کارگاه من و بسیاری از همکارانم تعطیل شده است. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در این مدت نمایشگاه مجازی برای فعالان صنایع‌دستی برگزار کرد اما برای بسیاری از فعالان هنرهای سنتی حضور در این نمایشگاه به صرفه نبود چراکه اگر کالایی طی ۲۴ ساعت به مقصد نمی‌رسید و یا مرجوع می‌شد، تمام هزینه‌ها با هنرمندان بود. به جز آن چند نمایشگاه نیز برگزار شد. کاخ سعدآباد هم‌اکنون نیز برای هنرمندان صنایع‌دستی نمایشگاه برگزار کرده است.
اوضاع نامناسب بازار
بسیاری از فعالان صنایع‌دستی به دیگر مشاغل کوچ کرده‌اند، بسیاری از فروشگاه‌های صنایع‌دستی تغییر شغل داده‌اند و کارشناسان صنایع‌دستی شغل دیگری را انتخاب کرده‌اند. همین شواهد بیانگر اوضاع نامناسب بازار صنایع‌دستی است.
بهزاد برخوردار، از فعالان حوزه بازرگانی صنایع‌دستی به «جهان‌صنعت» گفت: صنایع‌دستی اوضاع مناسبی ندارد. دولت هم کار خاصی نکرده است. نمایشگاه‌ها با توجه به شیوع کرونا تعطیل شده‌اند و معمولا وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با برگزاری نمایشگاه‌ها بستر حمایت از هنرمندان صنایع‌دستی را فراهم می‌کند.
او افزود: البته دولت تسهیلات کرونایی نیز به فعالان صنایع‌دستی اختصاص داده است. در زمینه نمایشگاه مجازی نیز بخش خصوصی متولی اصلی آن است.
کپی‌کاری در پیکرتراشی مشکل است
نجاران، پیکرتراشان و سازندگان ظروف چوبی نگرانی از بابت کپی‌کاری در فضای مجازی ندارند، کار آنها به حدی مشکل است که اگر هم از روی آن کپی شود هرگز مانند نسخه اصلی نمی‌شود. حامد کاظمی‌نسب خراط و پیکر‌تراش در شیراز به «جهان‌صنعت» گفت: اوضاع بازار صنایع‌دستی خوب نیست. قبل از کرونا نمایشگاه صنایع‌دستی داشتیم و با فروشگاه‌ها قرارداد می‌بستیم اما اکنون فروشگاه‌ها فروش کمتری دارند. او در رابطه با فروش اینترنتی گفت: فروش اینترنتی در دوران کرونا بیشتر شده است. البته چندماه اخیر فروش اینترنتی نیز کاهش یافته است.
کاظمی‌نسب در رابطه با اینکه امکان کپی‌کاری در فروشگاه‌های اینترنتی و فضای مجازی وجود دارد بیان کرد: در کار چوب کپی‌کاری مشکل است و کپی‌ها معمولا بسیار ضعیف هستند. به طور کلی پیکرتراشی کار سختی است و مشکل بتوان در آن کپی‌کاری کرد. به همین دلیل تا به حال مشکلی با کپی‌کاری نداشته‌ام.
او افزود: صادرات در شرایط فعلی در رکود است و تا بحران کرونا رفع نشود نمی‌توان به آن امیدوار بود.
کامی‌نسب در رابطه با آموزش بیان کرد: قبلا دوره‌های آموزشی برگزار می‌کردم اما آموزش آنلاین پیکرتراشی مشکل‌تر از دیگر حوزه‌های صنایع‌دستی است.
هزینه‌های بالای مواد اولیه و ابزار
هزینه بالای ابزار، مواد اولیه و استهلاک ابزار موجب شده تا قیمت کالاهای چوبی روز‌به‌روز بیشتر شود و این امر مشتریان را کاهش داده است. این هنرمند پیکرتراشی در رابطه با هزینه‌های بالای مواد اولیه بیان کرد: کار با چوب نیاز به ابزارهای بسیاری دارد و استهلاک ابزارها نیز بسیار زیاد است، همین امر موجب شده تا قیمت‌ها را بالاتر ببریم و افزایش قیمت نیز در فروش کالا تاثیر گذاشته است.
کاهش قدرت خرید مردم
فعالان صنایع‌دستی مشتریان خود را از دست داده‌اند، صادرات راکد شده، نمایشگاه‌های صنایع‌دستی نیز به صورت محدود برگزار می‌شوند، بازدیدکنندگان چندانی ندارند.
اما اینها همه ماجرا نیست؛ مردم زمانی اقدام به خرید کالاهای صنایع‌دستی می‌کنند که مشکلی در خرید مایحتاج اولیه نداشته باشند، اکنون که قدرت خرید مردم روز‌به‌روز کمتر می‌شود و قیمت کالاهای خوراکی، خواربار و همه اجناس هر روز گران‌تر، دیگر مردم توان خرید کالاهای صنایع‌دستی را ندارند. اگر هم کرونا کنترل شود و شرایط عادی شود بازهم مردم کمتر می‌توانند کالاهای صنایع‌دستی خریداری کنند و هنرمندان این حوزه همچنان با مشکل رکود بازار مواجهند.