بازی قدرت از خاور دور تا شبه‌جزیره

افشار سلیمانی*
رهبر کره‌شمالی به دعوت ولادیمیر پوتین با قطار ضد گلوله‌اش دیروز، برای نخستین بار وارد ولادی ووستوک در شرق دور روسیه شد. او امروز در دانشگاه فدرال خاور دور با ولادیمیر پوتین ملاقات و گفت‌وگو خواهد کرد. این دیدار بخشی از تلاش کیم‌جونگ‌اون برای کسب حمایت خارجی از برنامه‌های اقتصادی پیونگ‌یانگ است.رییس‌جمهور روسیه پس از دیدارش با رهبر کره‌شمالی برای شرکت در نشست «یک کمربند، یک جاده» در تاریخ ۲۶ و ۲۷ آوریل به چین سفر خواهد کرد. این سفر فرصتی خواهد بود تا با همتای چینی خود پیرامون محتوای مذاکراتش با اون و مسائل شبه‌جزیره کره گفت‌وگو کند. همچنین خواهر رهبر کره‌شمالی و از دستیاران او‌ سه‌شنبه گذشته با پروازی از پیونگ‌یانگ وارد ولادی‌وستوک شد. کیم یو جونگ ۳۰ ساله رییس اداره تبلیغات حزب حاکم بوده و برخی از رسانه‌ها از او به عنوان قدرتمندترین زن در کره‌شمالی نام می‌برند.همزمان با هفتادمین سالگرد روابط دیپلماتیک دوجانبه میان کره‌شمالی و روسیه، چند ماه پیش از این سین هونگ- چول، معاون وزیر خارجه کره‌شمالی در راس هیاتی به مسکو سفر کرد و با ایگو مورگولوف، همتای روس خود دیدار و درباره تسریع و توسعه روابط دوجانبه گفت‌وگو کردند. همچنین نمایندگان دو کشور توافق کردند همکاری مشترک را برای صلح و ثبات در شبه‌جزیره کره افزایش دهند. سین هول در سفر به مسکو از کمک مسکو برای صلح در شبه‌جزیره کره تشکر کرد و گفت کره‌شمالی همکاری پویا با دوستان روس برای صلح در منطقه را ادامه می‌دهد.سفر این هیات از کره‌شمالی به مسکو گویای این بود که سفر رهبر کره‌شمالی به روسیه برای دیدار با رییس‌جمهور روسیه نزدیک است. در واقع سفر این هیات کره‌شمالی به مسکو را می‌توان به منظور فراهم ساختن زمینه دیدار اون از روسیه تلقی کرد.
پیشتر نیز کیم یونگ هو، معاون بخش اروپای وزارت خارجه کره‌شمالی اعلام کرده بود که کشورش در تلاش است تا روابط خود با روسیه را در راستای مقابله با تحریم‌های آمریکا و کشورهای اروپایی علیه دو کشور و در راستای منافع ملت‌های دو کشور گسترش دهد. او با یادآوری اینکه کیم جونگ ایل، رهبر پیشین کره‌شمالی سه بار از روسیه بازدید کرده و در جریان این دیدارها نیز اقدامات مهمی برای گسترش روابط میان دو کشور اتخاذ شده بود، خاطر‌نشان کرده بود با وجود تصویب قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد و دخالت‌های جهان غرب، روابط میان پیونگ‌یانگ و مسکو در حال گسترش است.اهمیت زمان سفر کیم‌جونگ‌اون به روسیه
سفر رهبر کره‌شمالی به روسیه در حالی صورت می‌گیرد که دومین دیدار او با دونالد ترامپ که در ماه فوریه در پایتخت ویتنام برگزار شد بدون نتیجه پایان یافت. دلیل بی‌نتیجه ماندن این دیدار اصرار آمریکا بر توقف کامل برنامه اتمی کره‌شمالی قبل از لغو تحریم‌های اقتصادی و خواست کره‌شمالی بر لغو تحریم‌ها در برابر اقدام گام به گام این کشور در پایان دادن به برنامه اتمی خود بوده است.
به نظر می‌رسد به دنبال ناکامی نشست دوم دونالد ترامپ و کیم‌جونگ‌اون در‌ هانوی، اکنون رهبر کره‌شمالی در‌صدد حمایت روسیه و دیگر کشورها از برنامه توسعه اقتصادی خود بوده و به دنبال اثبات این است که او هنوز گزینه‌های بیشتری دارد. کیم نمی‌خواهد این تصور از او وجود داشته باشد که بیش از حد وابسته به واشنگتن، پکن و سئول است. از طرف دیگر نشست پوتین و کیم، موضع مسکو را به عنوان یک بازیگر در شبه‌جزیره کره تقویت خواهد کرد.
کره‌شمالی در حال حاضر با مشکلات شدید اقتصادی مواجه است که آن را ناشی از نحوه مدیریت دولت این کشور، اختصاص منابع اقتصادی به برنامه‌های نظامی و همچنین تحریم‌های بین‌المللی و یکجانبه علیه برنامه‌های هسته‌ای و موشکی این کشور دانسته‌اند.
برخی ناظران گفته‌اند کیم جونگ-اون در نظر دارد در ملاقات با ولادیمیر پوتین خواستار حمایت روسیه از برنامه خود برای بهبود اقتصاد کره‌شمالی شود. به گفته آنان، رهبر کره‌شمالی مایل است نشان دهد که برای حل مشکلات کشور خود به چین و آمریکا وابسته نیست. از نظر روسیه نیز این سفر می‌تواند نشانه آن باشد که این کشور یکی از قدرت‌های تاثیرگذار در تحولات منطقه است.
موضع توکیو نسبت به سفر اون به روسیه
در همین حال در دستورالعمل دیپلماتیک ژاپن برای سال جاری آمده است که با توجه به تحولات اخیر در روابط خارجی کره‌شمالی از جمله ملاقات رهبر آن کشور با رییس‌جمهوری ایالات متحده، ژاپن دنبال کردن سیاست حداکثر فشار بر کره‌شمالی را دیگر لازم نمی‌داند. دستور‌العمل جدید دولت ژاپن حاکی از آن است که شینزو آبه، نخست‌وزیر‌ که معمولا مواضع سختگیرانه‌ای را در سیاست خارجی دنبال می‌کند، تحولات اخیر در رویکرد خارجی کره‌شمالی را مثبت ارزیابی کرده است.
نگاه سئول به دیدار اون از روسیه
همزمان یک مقام کره‌ای که نامش افشا نشده اعلام کرد کشورش سفر رهبر کره‌شمالی به روسیه را برای کره‌جنوبی مثبت ارزیابی می‌کند چراکه روسیه نیز بخشی از روند خلع سلاح هسته‌ای است و احتمالا به نتایج خوبی منجر شود. وی در ادامه گفت: «مون جائه این» رییس‌جمهور کره‌جنوبی حامل پیامی از سوی دونالد ترامپ همتای آمریکایی خود برای رهبر کره‌شمالی است.
طرف کره‌شمالی اعلام کرده که کیم‌جونگ‌اون قصد دارد تا در زمینه استراتژی و همکاری میان دو کشور با پوتین گفت‌وگو کند و یکسری مسائل جدی مرتبط در دستورکار نشست آنها قرار خواهد داشت.
تحلیل روابط مسکو- پیونگ‌یانگ
در ارزیابی روابط اصولی و حائز اهمیت بین کشورها، توسعه استراتژیک در بالاترین سطح اهمیت قرار دارد‌ و ضرورت تعیین حد و مرز و دامنه فعالیت‌های دوجانبه میان روسیه و کره‌شمالی و تدوین استراتژی چگونگی همکاری بلند‌مدت میان این دو کشور از مهمترین مسائل موجود به شمار می‌آید. بنابراین، پیگیری هر دو کشور به منظور گسترش و تحکیم روابط امنیتی و نظامی که شامل فروش تسلیحات نظامی و قطعات یدکی هواپیما و همچنین مساله تسلیحات هسته‌ای در کره‌شمالی است را به همراه دارد. از سوی دیگر همکاری نیروهای مسلح دو کشور، همکاری‌های اقتصادی به ویژه در زمینه ماهیگیری و همچنین جنگلداری‌ و علاوه بر آن افزایش سطح همکاری‌های هنری به تدریج به ایجاد روابط حسنه بین روسیه و کره‌شمالی منجر شده است.
روسیه نقش سازنده‌ای در حل و فصل مسائل هسته‌ای کره‌شمالی دارد و این کشور به حمایت گسترده روسیه به خصوص در مذاکرات با آمریکا و گروه شش‌جانبه نیاز دارد. البته مذاکرات شش‌جانبه کره‌شمالی از سال ۲۰۰۸ متوقف شده و تلاش‌ها برای از سرگیری آن تا‌کنون بی‌نتیجه بوده است، اما مهم آن است که کره‌شمالی نیز می‌داند باید در جهت توسعه و تعمیق روابط خود با روسیه درصدد یافتن راه‌حل و اقداماتی واقعی و قابل اجرا باشد، بنابراین پیش و بیش از هر چیزی، این کشور تلاش می‌کند روابط چند‌جانبه خود به ویژه روابط دوجانبه خود با فدراسیون روسیه را در حوزه امنیتی تقویت کند‌ و اقدامات عملگرایانه‌ای را در جهت تعمیق و توسعه روابط با روسیه به مرحله اجرا درآورد. روسیه نیز تلاش می‌کند در راستای تامین منافع خود و بازیگری در برابر آمریکا، نقش برجسته‌تری به عنوان میانجی در عادی‌سازی روابط میان کره‌شمالی و آمریکا و همچنین کره‌شمالی با ژاپن و کره‌جنوبی‌ ایفا کند و از طریق کانال‌های مستقیم و غیر‌مستقیم گفت‌وگو و طرح پیشنهادات معقول و منطقی به کره‌شمالی و آمریکا، به منظور برقراری امنیت در منطقه اقدام کند‌. اکنون چند سالی است که روسیه به صورت کاملا فعالانه پیگیر مذاکرات سیستم تامین و برقراری صلح و امنیت در شبه‌جزیره کره است و قطعا خود کره هم باید به صورت فعالانه در این مورد مشارکت داشته باشد. برای دستیابی به موفقیت در این زمینه و ایجاد یک محیط مناسب برای وحدت دو کره نیاز به توسعه و تعمیق روابط سه‌جانبه اقتصادی میان روسیه و کره‌شمالی و جنوبی است.
فعال شدن تماس‌های مسکو با پیونگ‌یانگ از یک سو می‌تواند به تقویت امنیت مرزهای شرقی روسیه کمک کند و از سوی دیگر مواضع روسیه در حل و فصل مشکلات شبه‌جزیره کره را تقویت کند. البته تقویت روابط روسیه با کره‌شمالی به این دلیل که دو کشور چین و روسیه با آمریکا چالش‌های جدی دارند، مورد استقبال چین که از یک سو شریک راهبردی کره‌شمالی محسوب می‌شود و از طرف دیگر به روسیه به چشم یک رقیب در این راستا نگاه نمی‌کند هم قرار دارد.
در واقع می‌توان گفت پس از به قدرت رسیدن کیم جونگ ایل پایه‌های سیاست خارجی روسیه و کره‌شمالی بر اساس عناصر عملگرایانه توسعه اقتصادی تحکیم یافت. بیش از هر چیز استراتژی و سیاست روسیه در ارتباط با کره‌شمالی از روابط الزاما قراردادی تبدیل به روابط میان ذی‌نفعان شده است‌ و از روابط ایدئولوژیک قدیمی تبدیل به روابط عملگرایانه و خاص با هدف دستیابی طرفین به منافع ملی شد.
روسیه و کره‌شمالی در روابط خود یک دوره از بیگانگی سیاسی و ایدئولوژیک را تجربه کرده‌اند، اما در دراز‌مدت با توجه به اهمیت استراتژیک کره‌شمالی برای روسیه به احتمال زیاد به دنبال تجدید و توسعه روابط هستند. البته با توجه به برخی مشکلات اقتصادی در هر دو کشور، به ویژه در کره‌شمالی به نظر می‌رسد که برخی محدودیت‌ها در مسیر توسعه روابط وجود داشته باشد. نزدیک شدن آمریکا به مرزهای روسیه هرگز برای این کشور مطلوب نبوده و نخواهد بود، بنابراین یکی از دلایل تلاش روسیه برای مهار بحران و نزدیک شدن به کره‌شمالی به منظور اقناع این کشور برای تداوم مذاکرات این است که آمریکا، کره‌شمالی را اشغال نکند. در این زمینه‌ روس‌ها به همراه چین، با ورود به مذاکرات شش‌جانبه صلح با کره‌شمالی و ایفای نقش، تلاش کرده‌اند بحران در این منطقه را مدیریت کنند‌ اما به نظر می‌رسد برای این امر به عناصر و شاخص‌های متفاوت‌تری همچون ایجاد نقش فعال‌تر برای ایجاد توازن میان نیروهای شکل‌دهنده شبه‌جزیره و طراحی گام‌های عملیاتی برای صلح پایدار در این منطقه نیاز باشد.
در نهایت به نظر می‌رسد روابط روسیه و کره‌شمالی به عنوان نمادی از سنت توازن نیروها در شبه‌جزیره کره که از زمان جنگ سرد باقی مانده، در دهه جدید این سنت بسیار تحت تاثیر افزایش قدرت کشورهای منطقه‌ای و حضور مستمر آمریکا پیچیده‌تر شده است. در چنین روندی، آنچه روسیه را می‌تواند به احیای این رابطه در نظام جدید بین‌الملل و بسترسازی برای توازن نیروهای تاثیرگذار امیدوار ‌کند، رویکرد رهبران کره‌شمالی به ادامه همکاری‌ها و در نتیجه کاهش اثرات فشار آمریکا بر مسکو از جمله در قالب طرح‌های برتری‌جویانه چون سپر دفاع‌موشکی ناتو است.
در زمینه نقش روسیه در گفت‌وگوهای شش‌جانبه می‌توان گفت که نوعی سیاست بینابین‌ در رفتار و موضع‌گیری‌های مسکو در قبال مساله هسته‌ای کره‌شمالی وجود دارد. در پی گفت‌وگوهای راهبردی رهبران روسیه و آمریکا، اعلام حمایت از خلع سلاح اتمی کره‌شمالی از محورهای مهم توافقات دو کشور بوده است، اما برخلاف این گونه رویکردها نوع سیاست‌های اعمالی مسکو در قبال تحولات منطقه شرق آسیا نشان می‌دهد که روسیه چندان بی‌میل نیست که رقبایی چون آمریکا و ژاپن را درگیر چالش هسته‌ای کره‌شمالی نگه دارد و مانند چین به عنوان برگ برنده از مساله اتمی کره‌شمالی بهره‌جویی کند.
کره‌شمالی به دنبال آن است تا از وابستگی سنتی و یکطرفه به چین جدا شود و در نتیجه چنین سیاستی و با توجه به اینکه اقتصاد کره‌شمالی هنوز تا حد زیادی وابسته به چین است، به دنبال دریافت کمک‌های بشردوستانه روسیه است تا بتواند از میزان وابستگی اقتصادی خود بکاهد، اما در عین حال به دنبال حفظ رابطه متعادل هم با چین و هم با فدراسیون روسیه است. در نهایت به عنوان سخن آخر می‌توان گفت که روسیه در تلاش است‌ در نقش تامین‌کننده و متعادل‌کننده روابط پیچیده میان کره‌شمالی و کره‌جنوبی ظاهر شود و با استفاده از اهرم کره‌شمالی و چین، آمریکا را وادار به تخفیف در قبال مسائلی که با این کشور دارند، کند و به این ترتیب نقش ژئوپلیتیکی خود را تقویت و البته منافع اقتصادی خود را نیز تامین کند. کره‌شمالی نیز با هدف حل مشکلات اقتصادی و برخورداری از اهرمی در برابر آمریکا و افزایش گزینه‌های سیاست خارجی‌اش به روسیه نیاز دارد.
با توجه به نیاز متقابل پیونگ‌یانگ و مسکو به نظر می‌رسد سفر رهبر کره‌شمالی به روسیه دارای نتایج مثبتی برای این کشور باشد، گرچه مسکو به موازات نگاه ابزاری به کره‌شمالی در برابر آمریکا، سعی خواهد کرد موجبات ناخرسندی و نگرانی آمریکا و دونالد ترامپ را فراهم نکند. باید به این نکته هم اشاره شود که همکاری سه‌جانبه چین و روسیه و کره‌شمالی می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر روند مذاکرات کره‌شمالی با آمریکا تا حدودی به نفع کره‌شمالی بگذارد و پیونگ‌یانگ در مذاکرات خود با آمریکا از اهرم مسکو و پکن بهره‌برداری خواهد کرد همان گونه‌ که این دو کشور به ویژه چین که از سیاست‌های واشنگتن در برابرخود آگاه است از اهرم پیونگ‌یانگ بهره‌برداری می‌کنند.
*سفیر سابق ایران در آذربایجان و کارشناس
مسائل بین‌الملل