بافت تاریخی شیراز در آستانه نابودی

گروه گردشگری- کارشناسان همواره از مدیریت ناکارآمد، آسیب‌رسان و بی‌مبالاتی در حفاظت از آثار تاریخی شهر شیراز گلایه دارند. این مدیریت ناکارآمد موجب شده تا بافت تاریخی شیراز تخریب شود، معتادان در آن اسکان داشته باشند و با توجه به مصوبه‌هایی مبنی بر بررسی لزوم بازنگری در میراثی بودن ۲۰۰ خانه در بافت تاریخی شیراز، فعالان در امور میراث فرهنگی همچنان، نگران تخریب این خانه‌ها هستند. شیراز یکی از شهرهای تاریخی، گردشگرپذیر و مهم کشورمان است که آثار باستانی و صنایع‌دستی بسیار جذابی دارد و دارای جذابیت‌های بسیاری برای توریست‌های خارجی است. از سویی دیگر شیراز در مسیر کلاسیک گردشگری قرار دارد و همواره یکی از مقاصد سفر توریست‌های خارجی بوده است. با این حال مدیریت ناکارآمد در این شهر مانع از درآمدزایی و ارزآوری گردشگری از طریق توریست ورودی می‌شود.
داریوش مختاری کارشناس و پژوهشگر حوزه آب و باغ‌ها ضمن ابراز گلایه از آنچه مدیریت ناکارآمد شهری در شیراز عنوان می‌کرد، گفت: گفتمان غالب در مدیریت کلانشهر شیراز، دستیابی به درآمدهای کلان کسب شده از مسیرهای آسیب‌زننده به شهر است.
او با بیان اینکه هزینه‌کرد این درآمدها نیز در مسیرهای آسیب‌زای دیگر بر آثار تاریخی است، گفت: عمده درآمد شهرداری شیراز از محل سهم خدمات عملیات ساختمان‌سازی بخش خصوصی بوده و این عملیات بدون رعایت کافی اصول معماری و شهرسازی است و به طور تقریبی به هر تقاضا و تخلفی که به درآمدهای شهرداری بیفزاید، پاسخ مثبت داده می‌شود.
این کارشناس پیامد اول سیاست اجرایی را تخریب شدید بافت کالبدی شیراز دانست و با بیان اینکه پیامد دوم آن، تغییر کاربری فزاینده فضای سبز باغ‌های قصردشت و در دهه‌های اخیر، تغییر کاربری و تخریب خانه باغ‌های کهن این شهر بوده است، گفت: این درآمدها در زمینه‌هایی هزینه می‌شود که دوباره بر بحران‌های شهری افزوده‌اند و تخریب فزاینده بافت شهری را موجب می‌شوند.
ساخت پل‌های اضافی و غیرضروری
مختاری گفت: ساخت پل‌های اضافی و غیرضروری و پرهزینه با تخریب بافت کالبدی همراه بوده‌اند و برای ساخت آنها از هرگونه تخریب فضای سبز اطراف خودداری نشده است. در امتداد همین تفکر اجرایی آسیب‌زا، گسترده‌تر شدن کلانشهر شیراز و حرکت رو به جلوی آن برای بسترسازی معابر و بزرگراه‌ها در حد و اندازه یک کلانشهر پنج میلیون نفری بسیار سزاوار اندیشیدن است. راهی که خروجی آن افزایش آلودگی‌ها و مخاطرات کم‌آبی است.
بحران ترافیک
مختاری در ادامه این نگاه انتقادی به مدیریت شهری در شیراز افزود: برای رد سیاست‌های اجرایی موجود، بحران فزاینده ترافیک خودروها است، حال آنکه طرح پرهزینه مترو هم اندک اثری در کاهش ترافیک شیراز نداشته است. یادمان باشد تخریب باغ‌های شهر برای ساخت پل‌ها و تامین هزینه مترو انجام شد و اکنون با این شیوه مدیریتی، نه باغ داریم و نه از دامنه ترافیک کاسته شده است.
مختاری گفت: آیا وقت آن نرسیده است که در سیاست‌های اجرایی شهری، شیوه درآمدزایی ناپایدار شهرداری، اجرای پروژه‌های بزرگ شهری بدون مطالعات کافی، نگاه دوباره داشت و راهکارهای درست‌تر و بهتری را برگزید؟ با گسترده شدن دامنه بحران آب، هدف‌گذاری توسعه کلانشهر شیراز به سمت و سوی یک سکونتگاه پنج میلیون نفری، هرگز با رویکردهای یک مدیریت شهری پایدار سازگار نیست.
این پژوهشگر حوزه آب و باغ‌های شیراز گفت: شوربختانه در یک چرخه آسیب‌‌زای تخریب- ساخت برای گسترش معابر و بزرگراه‌ها، همچنان با حذف تدریجی چند هزار خانه باغ بافت تاریخی و جایگزینی آن با مجتمع‌های تجاری، روبه‌رو هستیم. این نگاه توسعه‌خواه تا جایی دنبال می‌شود که گاهی با خودداری از هزینه‌کردهای ضروری همانند لایروبی رودخانه خشک و یا برطرف کردن گلوگاه‌های سیلابی شهر و غافلگیری‌های ناخواسته همراه می‌شود. اجرای صدها پروژه بدون مطالعه و سلیقه‌ای، جزو هدف‌گذاری‌های سالیانه مدیریت شهری در کلانشهر شیراز محسوب می‌شود. به این ترتیب، مسیر مدیریت شهری شیراز به طور مشخص افزایش تهدیدها و جایگزین کردن فرصت‌ها با تهدیدها است. وی گفت: ما با مسائل شگفت‌انگیزی در حوزه مدیریت شهری روبه‌رو هستیم. تخریب خانه باغ‌ها و کوتاهی در حفظ و نگهداری آنها و در همان حال تخریب خانه‌های تازه ساخت ۱۰ یا ۲۰ ساله، از این دست تهدیدهای فزاینده مدیریت ناپایدار شهری در شیراز است.
این کارشناس و پژوهشگر اضافه کرد: این تخریب‌ها که پشتیبانی شهرداری از آنها با هدف افزایش درآمد از محل سهم خدمات ساختمانی انجام می‌شود، سالیانه بخش زیادی از درآمد چندهزار میلیارد تومانی مجموعه مدیریت شهری را تامین می‌کند، اما زمان آن رسیده که به این چرخه تخریب- ساخت با دقت نگریسته شود و متوجه باشیم که کم‌دقتی به طور عمده، هدررفت منابع پایه سرزمینی و افزایش انبوهی از تهدیدها است.
معتادان در بافت تاریخی شیراز
علاوه بر تخریب بافت تاریخی شیراز، این بافت محل اسکان معتادان شده و مناسب گردشگران و بازدید توریست‌ها نیست. معتادین متجاهر شیراز که تعداد آنها براساس اعلام دستگاه‌های متولی حدود سه تا چهار هزار نفر تخمین زده شده در فروردین و اردیبهشت جمع‌آوری و به کمپ هدایت می‌شوند و در ماه‌های دیگر سال در شهر رها می‌شوند و جلوه این شهر گردشگرپذیر را نازیبا می‌کنند.
احسان اصنافی شهردار شیراز دلیل ماندگاری این معضل دیرینه در شیراز را عدم هماهنگی دستگاه‌های متولی دانست و حل این آسیب اجتماعی را در دوره کنونی مدیریت شهری وعده داد.
رفع این معضل و اینکه آیا شورای ششم و شهردار جدید شیراز موفق به پاکسازی شیراز از معضل معتادین متجاهر خواهد شد یا خیر،موضوعی است که باید جواب آن را به زمان موکول کرد.
خطر تخریب خانه‌های تاریخی
چندی پیش خبرهایی مبنی بر تخریب ۲۰۰ خانه تاریخی شیراز منتشر شده بود. مصوبه لزوم بازنگری میراثی بودن ۲۰۰ خانه در بافت تاریخی شیراز این نگرانی را ایجاد کرده است که خطر تخریب، این خانه‌ها را تهدید می‌کند.
شورای اداری استان فارس در جلسه‌ای به ریاست رییس‌جمهوری ۱۳۳ طرح را در حوزه‌های مختلف برای اجرا مصوب کرده و یکی از این طرح‌ها تشکیل کمیته ۳نفره‌ای با حضور نماینده استاندار فارس، نماینده میراث فرهنگی و نماینده شهرداری شیراز برای بازنگری در مورد میراثی بودن ۲۰۰ خانه تاریخی در شیراز است. در این مصوبه تاکید شده که رای این کمیته لازم‌الاجراست.
ابراهیم رییسی رییس‌جمهوری همچنین ۲۶ مهر در یک برنامه تلویزیونی بر نگرانی‌ها درخصوص احتمال تخریب خانه‌های تاریخی شیراز افزوده و گفته بود: در سفر شیراز مطلع شدیم اجرای طرح بین‌الحرمین، از حرم شاهچراغ تا حرم سید علاءالدین حسین، از سال‌ها پیش آغاز شده اما با موانعی مواجه و متوقف شده است، سپس با بررسی معلوم شد مشکل را می‌توان سریع حل کرد.
محمدهادی ایمانیه، ‌استاندار فارس هم گفته بود: مقرر شد برای ۲۰۰ خانه اطراف حرم شاهچراغ، هیاتی تشکیل شود تا اگر بناها تاریخی است بماند و گر نه، فکری به حالش کنند.
افزون بر نگرانی‌ها درخصوص سرنوشت خانه‌های تاریخی شیراز، جایگاه کمیته سه‌نفره برای بازنگری در میراثی‌ بودن این خانه‌ها نیز در ابهام قرار دارد. براساس قوانین جاری، وزارت میراث فرهنگی متولی تشخیص میراثی ‌بودن بناهاست و از این رو جایگاه قانونی این کمیته روشن نیست.
عزت‌الله ضرغامی در پاسخ به نگرانی‌های پیش‌آمده درباره مصوبه لزوم بازنگری در میراثی بودن ۲۰۰ خانه در بافت تاریخی شیراز، گفت: این موضوع برای بررسی همه‌جانبه، به هیات کارشناسی ارجاع شده است.
وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی درباره مصوبه لزوم بازنگری میراثی بودن ۲۰۰ خانه در اطراف حرم شاهچراغ و اجرای طرح توسعه ۵۷ هکتاری در جریان سفر رییس جمهوری به استان فارس، اظهار کرد: ما مسائل مختلفی داریم که باید دور هم بنشینیم با کارشناسی آنها را حل کنیم. هر کسی می‌آید و جبهه‌بندی می‌کند و اختلاف می‌اندازد، یکی می‌گوید این می‌خواهد فلان جا را خراب کند، از آن طرف، یک نفر دیگر می‌گوید که این‌جا تاریخی نیست و خانه‌ها معمولی است، یکی دیگر هم می‌گوید این‌جا بافت تاریخی است و باید حفظ شود. ما حرف‌های مختلفی داریم و باید بنشینیم در خانواده گردشگری (وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی) با هم بحث کنیم تا مسائل‌مان را حل شود.
او افزود: همه این مسائل را به یک تیم کارشناسی، متشکل از دستگاه‌های مختلف ارجاع داده‌ام تا مسائل را بررسی کنند. شما را هم دعوت می‌کنم به بافت تاریخی شیراز بروید و سه چهار ساعت وقت بگذارید و به خانه‌های مردم بروید. محمدهادی ایمانیه، استاندار فارس با بیان اینکه در این سفر اعتباری برای مرمت این بناهای تاریخی در نظر گرفته شد، گفت: به هیچ وجه بنا نداریم لودرپای یک بنای تاریخی بگذاریم و منزلی را خراب کنیم. استاندار فارس گفت: برای ۲۰۰ خانه اطراف حرم مطهر هیات سه نفره کارشناسی تشکیل می‌شود، این هیات بررسی می‌کنند که آیا آن خانه‌ها ‌واقعا میراث فرهنگی است یا نه؟ تا بتوان طرح توسعه را دنبال کرد چون بسیاری از خانه‌ها در این منطقه تاریخی نیست اما به بهانه تاریخی بودن مانع طرح هستند.
با این همه همچنان این خطر وجود دارد که ناگهان خبری منتشر شود مبنی بر اینکه بسیاری از خانه‌های تاریخی شیراز از بین رفته‌اند و هیچ نهادی هم مسوولیت آن را بر عهده نگیرد.