بحران نیروی انسانی در صنعت توریسم

نادر نینوایی- آخرین گزارش منتشر‌شده توسط یکی از پلتفرم‌های استخدام و کاریابی کشور موسوم به «جاب‌ویژن» گویای آن است که بیش از ۷۰ درصد فعالان حوزه گردشگری تمایل دارند که از کشور مهاجرت کنند. از کسی که به عنوان راهنمای گردشگری فعالیت داشته گرفته تا کارمندان هتل‌ها و صاحبان اقامتگاه بومگردی عطای فعالیت در حوزه گردشگری کشور را به لقایش بخشیده‌اند و خواستار مهاجرت از کشور هستند.
وقتی پای صحبت کارشناسان و فعالان گردشگری می‌نشینیم عمق مشکلات نیروی انسانی در حوزه گردشگری بیشتر پدیدار می‌شود.
درآمدهای پایین و ناپایدار، نبود امنیت شغلی در شرایط بحرانی و کم‌توجهی به مسائل معیشتی و رفاهی فعالان گردشگری، باعث شده که مهاجرت به دغدغه اصلی و امروز فعالان این حوزه تبدیل شود.
نگاهی به گزارش جاب‌ویژن
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در گزارشی که «جاب‌‌ویژن»، وب‌سایت‌ ارائه‌دهنده بسته جامع خدمات کاریابی و استخدام، در رابطه با مهاجرت کارکنان در بخش‌های مختلف کسب‌و‌کار منتشر کرده است، گروه‌های شغلی «گردشگری و هتلداری»، «خدمات برگزاری همایش‌ و مجالس»، «ترجمه» و «ورزشی/تفریح و سرگرمی»، ۴ گروه شغلی هستند که بیشترین تمایل به مهاجرت را از خود نشان داده‌اند.
ارزیابی جاب‌ویژن از وضعیت تمایل شرکت‌کنندگان به مهاجرت و پاسخ آنها به سوال «تمایل شما برای مهاجرت از کشور چه میزان است؟» مشخص می‌کند که ۷/۴۸ درصد از پاسخ‌دهندگان تمایل بسیار زیاد و ۳/۲۸ درصد تمایل زیادی به مهاجرت نشان داده‌اند. در یک نگاه کلی، ۷۷ درصد از شاغلان در بخش‌های مختلف کسب‌و‌کار، تمایل زیاد یا خیلی زیاد به مهاجرت داشته‌اند. در این بین، تنها ۶ درصد از پاسخ‌دهندگان تمایل کم یا خیلی کم در خصوص مهاجرت از خود نشان داده‌اند.
افزون بر این، براساس ارزیابی‌های صورت‌گرفته در زمینه «تصمیم به مهاجرت به تفکیک حوزه‌های شغلی»، بیشتر افراد فعال در گروه‌های شغلی گردشگری و هتلداری قصد مهاجرت دارند، اما هنوز اقدامی برای آن صورت نداده‌اند. این شرایط در حالی است که تعداد کمی از شاغلان بخش گردشگری و هتلداری تمایل دارند که در ایران مانده و کسب‌وکار خود را در کشور ادامه دهند. ارزیابی‌ها از گرایش مهاجرت راهنمایان گردشگری و کارکنان فعال در این صنعت نشان می‌دهد صنعت گردشگری و سفر در آینده‌ای نزدیک با بحران جدی کمبود نیروی انسانی ماهر و متخصص مواجه می‌شود.
براساس گزارش منتشر‌شده نوسان قیمت ارز، تورم و شرایط اقتصادی، دغدغه آینده فرزندان، شیوه حکمرانی و رویکردهای سیاسی و شرایط تحریم ایران از مهم‌ترین عوامل تمایل افراد به مهاجرت است.
پیام و تبعات مهاجرت فعالان گردشگری
سید‌فرخ میرشاهزاده دکتری مدیریت گردشگری، کارشناس ارشد ارزیابی کیفیت خدمات تاسیسات گردشگری کشور و مدرس صنعت هتلداری و گردشگری در پاسخ به این پرسش که پیام و پیامدهای مهاجرت فعالان گردشگری از کشور چیست به «جهان‌صنعت» گفت: بحرانی‌ترین مشکلی که از ابتدای امر تا به امروز در صنعت گردشگری با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کردیم، مساله کاهش و کمبود نیروی انسانی و کار در صنعت گردشگری بوده است.
وی افزود: به هر روی تعدادی از عزیزان وارد عرصه گردشگری شده‌اند که مهارت عملیاتی را به واسطه تجارب داخلی و نه به واسطه ورود گردشگر از خارج حاصل کرده‌اند؛ یعنی تجارب آنها محدود به مواجهه با گردشگران داخلی بوده است.
این کارشناس گردشگری ادامه داد: در چنین شرایطی تصور کنید که شرایط اقتصادی صاحبان هتل‌ها و هتلداران را مجاب می‌کند که نیروی کارشان را بیکار کنند چراکه هتلداران ناچار هستند هزینه‌های خود را کاهش دهند. مطمئنا این بیکاری فزاینده منجر به آن می‌شود که فعالانی که کار خود را از دست داده‌اند به دنبال پیدا کردن شغل جدید باشند. بر همین اساس رغبت به مهاجرت در بین فعالان حوزه گردشگری که به نوعی خود را در صنعتی که ماهیت بین‌المللی دارد پیشتاز می‌دانند، بیشتر است.
این مدرس هتلداری و گردشگری با اشاره به وضعیت فضای آموزشی حوزه گردشگری خاطرنشان ساخت: اخیرا به شدت در مراکز آموزشی با این مساله مواجه شده‌ایم که حتی خیلی از عزیزانی که اصلا با این رشته سر و کار نداشته‌اند دوره‌های کوتاه‌مدت گردشگری را پشت سر می‌گذاشتند تا بتوانند مهاجرت کنند. این موارد واقعا مشکلاتی است که دست و پاگیر بوده و به این راحتی نیز جبران‌پذیر نیست. مضاف بر اینکه ما ایرانی‌ها ماهیتا در عرصه مهمان‌نوازی با وجود اینکه همواره گفته‌ایم مهمان‌نوازان خوبی هستیم به هیچ‌وجه به لحاظ مهارتی مهمان‌نواز خوبی نیستیم. در عرصه خدمات شرم و حیا را به عنوان اولین رکن دیده‌ایم و هیچ شهروند (ایرانی) حاضر نیست در شهر خود خدمات میزبانی، پذیرایی یا خانه‌داری را ارائه دهد چراکه احساس می‌کند دیگران او را می‌بینند و این شغل را که شغل خدماتی است کسر شأن قلمداد می‌کند.
میرشاهزاده ادامه داد: مواجهه با شغل خدماتی برای ایرانیان تا حدودی مشکل است. حال شما تصور کنید که همین تعداد نیروی موجود (محدود در عرصه گردشگری) هم با بحران بیکاری مواجه شده‌اند. قطعا راهکار این فعالان فرار از محیط اجتماعی است و مهاجرت راحت‌ترین راهی است که جلوی رویشان قرار گرفته است. لذا متاسفانه آماری که از مهاجرت فعالان گردشگری اعلام شده حقیقت دارد و به همین علت صنعت گردشگری کشور در آینده با معضلات زیادی روبه‌رو خواهد شد.
جایگاه متزلزل نیروی انسانی در گردشگری
با وجود اهمیت صنعت گردشگری برای اقتصاد کشور، جایگاه متزلزل نیروی انسانی این حوزه باعث شده که فعالیت در حوزه گردشگری به عنوان اشتغال در شغلی ناپایدار نگریسته شود.
ناصر امینیان -عضو هیات علمی انجمن علمی گردشگری ایرانیان- با تاکید بر اینکه عنصر اصلی و پایه در حوزه گردشگری انسان است و انسان‌محوری باید در تمامی شئون آموزش منابع انسانی مورد تاکید و توجه قرار بگیرد و نهادینه شود، تصریح کرد: وقتی صحبت از صنعت گردشگری می‌کنیم باید الزاما به مشاغل فعال در این صنعت نیز که بر پایه منابع انسانی فعال در این حوزه ساماندهی شده است، توجه کنیم و این‌گونه نباشد که با کوچک‌ترین بحران و اتفاقی نظیر موضوع همه‌گیری کرونا بیشترین فشار را بر نیروی انسانی شاغل در این حوزه که به عنوان صنعت شکل گرفته وارد کنیم؛ که همین امر در سایه نبود حمایت‌های دولتی و برنامه‌ریزی هدفمند موجب ریزش بسیاری از آنان شد.
مطابق با گفته‌های عضو هیات علمی انجمن علمی گردشگری ایرانیان، اگر به دنبال این هستیم که شعارهای ما مبنی بر جایگزینی صنعت گردشگری به جای نفت تحقق واقعی پیدا کند، باید الزاما به دنبال تقویت «پایداری» این صنعت از طریق بهبود موضوع منابع انسانی و مشاغل فعال در این حوزه باشیم.
این مدرس دانشگاه با اشاره به اینکه در سایه نبود پایداری شاهد از بین رفتن اعتماد منابع انسانی زبده و ماهر شاغل در این صنعت بوده‌ایم، اظهار کرد: «این عدم اعتماد مهم‌ترین خدشه‌ای است که امروز صنعت گردشگری افزون بر معضل از دست رفتن نیروی انسانی باتجربه و کارآزموده با آن مواجه است.»
باتوجه به صحبت‌ها و شعارهایی که بعضا برخی از مسوولان مطرح کرده و بر توانایی‌های بالای گردشگری ایران بر جذب ارز تاکید می‌کنند چنانچه واقعا اراده و هدفی برای اعتلای صنعت گردشگری وجود دارد لازم است که مسوولان امر فکری برای حل مشکلات نیروی انسانی فعال در این حوزه کنند. در غیراین صورت دور از ذهن نیست که صنعت گردشگری کشور همچنان به عنوان صنعتی حاشیه‌ای و غیرمهم به فعالیت ادامه دهد.