برجام در کما

معصومه معظمی- آخرین گام بازگشت ایران به غنی‌سازی ۲۰ درصدی اورانیوم روز ۱۱ دی توسط مسوولان امر طی نامه‌ای به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام شد؛ اقدامی که موج جدیدی از نگرانی‌ها را در بین طرف‌های غربی توافق برجام که برای حفظ آن هیچ قدم عملی برنداشته بودند، ایجاد کرد. کشورهای اروپایی عضو برجام (آلمان، فرانسه و انگلیس)، بعد از اتمام مهلت دو ماهه مجلس ایران به دولت و سازمان انرژی اتمی کشورمان برای ازسرگیری غنی‌سازی ۲۰ درصد اورانیوم در فردو، با صدور بیانیه‌ای ابراز نگرانی کردند و خواستار توقف گام‌های ایران و بازگشتش به تعهدات برجامی شدند. حتی وزیر خارجه فرانسه هم روز گذشته با تکرار برخی ادعاهای بی‌اساس، احیای برجام را اقدامی ناکافی دانست و مدعی شد که سیاست‌های منطقه‌ای و موشکی ایران نیز باید مورد مذاکره قرار گیرد. حتی سخنگوی وزارت خارجه آمریکا هم در گفت‌وگو با رویترز به غنی‌سازی ۲۰درصدی اورانیوم در ایران واکنش نشان داد و مدعی شد که این تصمیم تهران تلاشی آشکار برای «باج‌گیری هسته‌ای» است.
برخی معتقدند با روی کار آمدن جو بایدن رییس جمهوری دموکرات آمریکا و در پنجمین سالگرد توافق هسته‌ای ایران و ۱+۵ امیدها برای بازگشت به برجام افزایش یافته است. آنها چینش اعضای کابینه بایدن و انتصاب افراد موافق توافق برجام را نشانه بازگشت بی‌دردسر آمریکا به برجام می‌دانند؛ برجامی که دونالد ترامپ به صورت یکطرفه از آن خارج شد و آسیب‌های جبران‌ناپذیری به اعتماد بین‌المللی در قبال تعهدات ایالات متحده آمریکا وارد کرد. حتی این گروه، انتصاب وندی شرمن دیپلمات کهنه‌کار و مذاکره‌کننده ارشد این کشور در توافق هسته‌ای با ایران را به عنوان معاون اول وزیر خارجه کابینه بایدن به فال نیک گرفتند و آن را نشانی از تغییر رویکرد و سیاست آمریکا در قبال ایران می‌دانند. این گروه انتخاب آنتونی بلینکن به عنوان وزیر خارجه دولت بایدن را هم در این راستا می‌دانند. بلینکن قائم‌مقام وزیر خارجه آمریکا در دولت باراک اوباما بود؛ چهره‌ای که در مذاکرات هسته‌ای قدرت‌های جهانی با ایران هم نقش داششت و منتقد تصمیم دولت دونالد ترامپ برای خروج آمریکا از این توافق به شمار می‌رفت. این جریان خوش‌بین معتقدند بایدن با انتصابات خود نشان داده که ظاهرا قصد احیای توافق برجامی را دارد که طی این سال‌ها به کما رفته است.
همچنین آنها بر این عقیده‌اند که هر چه دولت جدید آمریکا می‌کوشد به احیای برجام نزدیک‌تر شود و شرایط را سهل‌تر کند، اروپایی‌ها که طی دوسال گذشته بعد از خروج ترامپ از برجام با تعهدات ۱۸ گانه مکتوب سعی کردند ایران را در برجام نگه دارند، حالا بیش از آمریکا در قبال بازگشت به برجام سخت‌گیری می‌کنند و در برنامه‌ای مدون، جای خود را عوض کرده‌اند!
تلاش غربی‌ها برای ادامه یخبندان برجامی
گفتنی است ژان ایو لودریان وزیر امور خارجه فرانسه در اظهاراتی مدعی شده است: «ایران به وضوح در حال ایجاد ظرفیت تسلیحات هسته‌ای است.» او همچنین معتقد است: «حتی اگر تهران و واشنگتن هر دو به برجام بازگردند کافی نیست و باید گفت‌وگوهای سختی درباره فعالیت‌های منطقه‌ای و موشکی ایران داشته باشیم.» همچنین روز شنبه سه کشور تروئیکای اروپایی در بیانیه‌ای از تولید اورانیوم فلزی توسط ایران ابراز نگرانی کردند و از تهران خواستند هرچه سریع‌تر به تعهداتش در برجام بازگردد. در حالی که مقامات کشورمان پیش از این بارها اعلام کرده‌اند که در صورت بازگشت طرف‌های غربی به برجام ما هم این آمادگی را داریم که به تعهدات برجامی خود بازگردیم.
ولی نکته‌ای که وجود دارد این است که طرف‌های اروپایی و آمریکایی در هماهنگی اخیر خود موضوع برجام ۲ و برجام ۳ را مطرح می‌کنند یعنی آنها بازگشت به برجام را دیگر کافی نمی‌دانند و به دنبال ورود به مسائل موشکی و منطقه‌ای ما هستند؛ موضوعی که اخیرا از سوی آنها به کرات تکرار شده و علاوه بر وزیر خارجه فرانسه، وندی شرمن معاون وزارت خارجه دولت بایدن هنوز از راه نرسیده، روز گذشته در اظهاراتی در این باره گفت: «برجام باید پایه‌ای برای توافقات دیگر باشد. شرایط کنونی مانند سال ۲۰۱۶ نیست.»او همچنین مدعی شده است: «ما باید بر پایه برجام به فعالیت‌های موشکی ایران، رفتارهای بدخواهانه منطقه‌ای و مساله حقوق بشر بپردازیم!»
به خاطر ایران است که برجام زنده است نه سه کشور اروپایی!
این سخنان و موضع‌گیری‌ها و بیانیه طرف‌های اروپایی نه چندان منطقی برجام که برخلاف ایران، به هیچ‌یک از تعهدات برجامی خود عمل نکرده‌اند، واکنش محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه کشورمان را به همراه داشت. او روز گذشته در حساب توئیتری خود با بیان اینکه «رهبران سه کشور اروپایی هیچ کاری برای حفظ برجام انجام نداده‌اند» نوشت: «رهبران سه کشور اروپایی– که برای اجرای تعهدات خود ذیل برجام بر امضا و اجازه کارگزاران اوفک (دفتر کنترل دارایی‌های خارجی خزانه‌داری آمریکا) متکی هستند- هیچ کاری برای حفظ برجام انجام نداده‌اند. آیا ابتکار مرده زاده ‌شده امانوئل ماکرون یا خودداری انگلستان از پرداخت بدهی مقرر در حکم دادگاه را به یاد دارید؟ این به خاطر ایران است که برجام زنده است، نه سه کشور اروپایی.»
وزیر امور خارجه کشورمان همچنین در واکنش به سخنان همتای فرانسوی خود در توئیتی دیگر نوشت: «همکار محترم: شما دوران کاری‌ات در کابینه را با فروش جنگ‌افزار به جنایتکاران جنگی سعودی آغاز کردی. از بیان حرف‌های پوچ و مهمل در مورد ایران دست‌بردار.» ظریف با یادآوری این واقعیت که این «شما» هستید که منطقه ما را بی‌ثبات می‌کنید؛ افزود: «از حفاظت جنایتکارانی که منتقدان خود را با اره تکه تکه می‌کنند و از جنگ‌افزارهای ساخت «شما» برای سلاخی کودکان در یمن استفاده می‌کنند، دست‌بردارید.»
بازی برجامی آمریکا برای نزدیک شدن به اروپا
اگرچه برخی همچنان به بازگشت آمریکا به برجام دل خوشند و معتقدند آمریکا در مواجهه با ایران و بازگشت به برجام شرایط را مهیا کرده است و حالا اروپا را به تغییر موضع و سخت‌گیری در قبال ایران متهم می‌کنند، ولی محمدجواد جمالی نوبندگانی، نایب رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس دهم در گفت وگو با «جهان‌صنعت» این سخنان را رد کرد. او بر این عقیده است که این اقدام دولت بایدن، تبلیغاتی برای نزدیک شدن اروپا به آمریکا است که در دولت ترامپ از هم دور شده بودند و حتی نتوانستند رای آنها را در سازمان ملل علیه ایران داشته باشند.
جمالی نوبندگانی در گفت وگوبا «جهان‌صنعت» با اشاره به اظهارات روزگذشته وزیر خارجه فرانسه گفت: «اگر به زمان تصویب برجام برگردیم، همان زمان هم وزیر خارجه فرانسه نقش پلیس بد را ایفا کرد و معتقد بود باید امتیازات بیشتری از ایران بگیرند. این اظهارات و رفتارهای آقای لودریان مسبوق به سابقه است چرا که فرانسه یکی از کشورهایی است که در حال حاضر به شدت روابط نزدیکی با رژیم صهیونیستی دارد و اسراییلی‌ها نفوذ و نقش پررنگی در سیاست خارجی فرانسه ایفا می‌کنند.»
این کارشناس حوزه بین‌الملل تاکید کرد: «بعداز اینکه ترامپ از برجام خارج شد، اروپایی‌ها در قالب ۱۸ تعهد مکتوب از ایران خواستند که در برجام بماند تا آنها به تعهداتشان عمل کنند، ولی حتی کانال مالی اینستکس که اقدامی برای امور بشردوستانه بود را هم فعال نکردند. متاسفانه اروپایی‌ها هیچ اقدام عملیاتی یا نتوانستند یا نخواستند انجام دهند و صرفا به گفتار درمانی پرداختند.»او با بیان اینکه «اگر اروپایی‌ها ایران و آمریکا را در یک کفه ترازو قرار دهند و به هر دو طرف بگویند تخلف برجامی داشته‌اند» را بی‌انصافی و خلاف اخلاق و حتی رفتار دیپلماتیک دانست.
نایب رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس دهم ادامه داد: «از آنجا که ایران از برجام خارج نشد و بهانه‌ای دست غربی‌های طرف برجام نداد، نه در بحث تمدید خرید و فروش سلاح و نه مکانیسم ماشه، نتوانند با آمریکا همراهی کنند. به همین دلیل تجربه‌ای شد که دموکرات‌های آمریکا اعلام کنند که قصد بازگشت به برجام را دارند ولی در عمل هیچ کاری انجام ندهند و صرفا به کار نمایشی تبلیغاتی بپردازند تا برایشان از نظر حقوقی بار مثبتی داشته باشد و توپ را به زمین ایران بیندازد و اروپایی‌ها را با خود همراه کنند.»
جمالی ادامه داد: «ایران به همه تعهدات برجامی خود عمل کرده است و کاهش تعهدات برجامی هم طبق همان اختیاراتی است که برجام به ایران داده تا در صورت عدم اجرای تعهدات طرف مقابل به مرور از تعهداتش خارج شود. ولی مقامات کشورمان بارها اعلام کرده‌اند در صورت بازگشت به همه تعهدات برجامی طرف‌های غربی، ما هم به تعهداتمان باز می‌گردیم.»
او تاکید کرد: «آمریکا می‌خواهد بدون بازگشت به تعهداتش صرفا جنبه نمایشی بازگشت به برجام را بیان کند و با شروطی که درباره موضوعات موشکی و منطقه‌ای مطرح می‌کند، ایران را مخالف بازگشت به برجام نشان دهد یعنی بگوید ما خواستار بازگشت به برجام بودیم ولی ایران نپذیرفت تا به این وسیله به اروپا نزدیک شود و اتحادی که در زمان ترامپ از میان رفت بین دول آتلانتیک و اروپا و آمریکا ایجاد کنند.»این نماینده سابق مجلس تاکید دارد: «بین آمریکا و اروپا در قبال بازگشت به برجام هیچ تفاوتی وجود ندارد و این برنامه‌ها صرفا تلاشی سیاسی و نمایشی برای اعمال فشار بیشتر بر ایران است.» اگرچه به نظر می‌رسد در پنجمین سالگرد اجرایی شدن برجام، امیدها برای باقی ماندن توافق جهانی بر سر برنامه هسته‌ای ایران بیشتر از سال‌های قبل است ولی باید دید آیا بایدن به وعده انتخاباتی بازگشت به برجام عمل می‌کند یا طبق گفته کارشناسان صرفا به دنبال نزدیک شدن به رای اروپا در دشمنی بیشتر با ایران است.