بررسی و نقد کتاب عرب و مدرنیته

بررسی و نقد کتاب عرب و مدرنیته
نورالله علیخانی کوشکک- کتاب (عرب و مدرنیته) جدیدترین کتابی است که در باره آشنایی با «گفتمان مدرنیته عرب» به قلم عبدالاله بلقزیز و با ترجمه سید محمد آل مهدی توسط انتشارات علمی و فرهنگی در سال ۱۳۹۶ برای اولین‌بار منتشر شده است. کتاب همراه با یاداشت مترجم، دارای یک مقدمه و سه بخش و هشت فصل است. هر فصل از کتاب دارای حاشیه است. از منظر محتوایی مباحثی چون: اصالت مدرنیته، «من» و «دیگری»، نقد گفتمان اصالت، مدرنیته از رنسانس تا شکست و جدال «من» و «دیگری» در آگاهی عربی معاصر، تکوین، تراکم و برآیند مدرنیته در گفتمان مدرنیته عرب، تاریخ اندیشه مدرنیته غرب در آگاهی عربی آزادی، قانون اساسی، خرد و تربیت، اندیشه و آموزه‌های احمد لطفی‌السید در لیبرالیسم سیاسی، آرا و آموزه‌های علی عبدالرزاق در باب مقدمات اسلامی در مدرنیته سیاسی آرا و آموزه‌های طه حسین در پرتو گفتمان مدرنیته عربی، مهم‌ترین مباحث محتوایی این کتاب را شامل می‌شوند. با این همه فصل ششم و هفتم و هشتم کتاب که به اندیشه‌های احمد لطفی‌السید و مدرنیته سیاسی علی عبدالرزاق و طه حسین اختصاص یافته است، مهم‌ترین فراز از مباحث این کتاب محسوب می‌شوند. طبق دیدگاه عبدالاله بلقزیز مفاهیمی چون آزادی،آزادی مدنی،آزادی طبیعی و آزادی سیاسی، فردگرایی و جامعه‌گرایی و چگونگی رسیدن به آزادی، قانون از کلید واژگان مفاهیم لیبرالیسم سیاسی در گفتمان عربی – اسلامی است. در این کتاب درباره اندیشه‌های علی عبدالرزاق گفته شده که آموزه‌های او منجر به انهدام مشروعیت دینی خلافت شد. طبق دیدگاه و خوانش عبدالاله بلقزیز استقرار نظام خلافت به عنوان الگو و عمل زمامداری یکی از علل خطایی بود که عامه مسلمین دچار آن شدند و پنداشتند خلافت کانونی دینی است. به روایت عبدالاله بلقزیز عبدالرزاق اعتقاد داشت که خلافت از دین نیست و ارتباطی به دین ندارد و در مجموع دفاع عبدالرزاق از مدنیت سلطه در اسلام او را بدون آنکه بداند، او را برسر مرزهای لاییک قرار داده است. اما آموزه‌های طه حسین که در فصل هشتم کتاب آمده است، الگوی جدید از نگرش‌های مدرنیته در گفتمان عربی را می‌گشاید. طبق دیدگاه عبدالاله بلقزیز، رویکرد و نگره طه حسین به مدرنیته از رویکرد تبلیغی و احساس شیفتگی به نمونه تمدن اروپایی شامل حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بیرون نیست. به روایت عبدالاله بلقزیز، باور طه حسین درباره مدنیت این است که جز مدنیت اروپایی هیچ مدنیت دیگری نه خواستار دارد و نه از سوی کسی برای تحقق آن تلاش شده است. طه حسین با تمهید مقدماتی چون عقل‌گرایی جامعه مصری و عربی را به درک چهار حقیقت فرا خواند: اول آنکه راه پیشرفت همانی است که اروپا پیموده و نه راه دیگر، دوم، آنکه مصری‌ها مشتاق آن مدنیت هستند و تلاش می‌کنند در ایجاد پیوند با آن تا جایی پیش روند که بخشی از اروپا شوند. سوم، آنکه مصر هیچ‌گاه از روی رفاه و آسودگی میان سیره اروپا و سیره دیگران برای انتخاب اقدام نکرده است بلکه انتخاب مدرنیته اجتماعی- سیاسی بر آن مترتب شد و چهارم، آنکه الگوبرداری از اروپا و همانندی با آن در جدیدترین مدنیت‌هایی که به آن رسیده، کوتاه‌ترین راه پیشرفت است. در مجموع کتاب عرب و مدرنیته در پی یافتن پاسخی برای شکست پروژه نوسازی در خاورمیانه از طریق ردیابی ناسازواری‌های مبنایی توسعه با فرهنگ این منطقه است. با همه اهمیتی که این کتاب در حوزه اندیشه سیاسی اسلام و مشخصا گفتمان مدرنیته عربی دارد، اما کتاب از برخی نواقص خالی نیست. این کتاب از منظر ترجمه دارای نواقص جدی است که به نظر می‌رسد به عدم آشنایی مترجم با حوزه‌های اندیشه سیاسی عرب و مدرنیته باشد. در پاره‌ای موارد، ترجمه از طریق لفظ به لفظ بوده است. از طرف دیگر به نظر می‌رسد که نویسنده کتاب یعنی عبدالاله بلقزیز نیز با تحلیل گفتمانی در برداشت فوکویی و پسافوکویی آن آشنایی کامل نداشته؛ این ضعف در فصل سوم یعنی جدال من و دیگری به خوبی دیده می‌شود. با این همه، این کتاب دارای فوایدی نیز است. در این باره باید گفت، ارزش کتاب عرب و مدرنیته عبدالاله بلقزیز فقط منحصر در محتوای آن نیست، بلکه از جهت روشی نیز آموزنده است، زیرا می‌تواند الگوی خوبی برای پژوهش‌هایی از این دست در کشور ما برای بررسی وضعیت فکری، فرهنگی و تاریخی ایران در مساله رابطه میان سنت و مدرنیته باشد.