برنج‌های آلوده از شایعه تا واقعیت

مریم بابایی- هر چند اعلام خبر آلودگی برخی از انواع برنج‌های شمال کشور تا حدی احساسات کشاورزان این منطقه را جریحه‌دار کرد و این شبهه را برانگیخت که موضوع سیاسی و شایعه‌ای از سوی واردکنندگان برنج هندی است اما این موضوع که گران‌ترین و مرغوب‌ترین برنج ایرانی یعنی دم‌سیاه رشت برنجی آلوده است حرف تازه‌ای نبود به‌طوری که حتی خود کشاورزان منطقه نیز از آن بی‌خبر نبودند. نماینده مردم رشت در سال ۹۰ در صحن علنی مجلس نسبت به آبیاری با فاضلاب‌هایی که به پساب‌های صنعتی کارخانجات اطراف شهر آلوده شده‌اند و نیز سموم و کودهای شیمیایی به‌کار رفته اعتراض کرده بود و خواستار اقداماتی اساسی در این‌باره شده بود حتی موضوع این آلودگی به سال‌ها فراتر از آن می‌رود. آلودگی آب‌ها به انواع مواد سمی از جمله کادیوم و آرسنیک و سرب از جمله معضلاتی جدی است که مزارع برنج مناطقی از گیلان به ویژه رشت و آستانه را در معرض خطر قرار داده است‌.
حمیدرضا تشیعی، معاون نظارت بر بهره‌برداری شرکت آبفای کشور در دولت پیشین نیز اعلام کرده بود که آلوده شدن آب‌ها توسط کودهای شیمیایی به کار گرفته شده در باغات تهدیدی است جدی برای سلامت محصولات کشت شده اما با این همه هرگز خبر آلودگی برنج‌های خطه شمال به ویژه گیلان که مرغوب‌ترین برنج در کشور هستند تا این حد به‌طور گسترده مطرح نشده و وزارت بهداشت نیز با آن برخورد جدی نکرده بود‌.
در نخستین اعلامی که ابتدا از سوی وزارت بهداشت و سپس با قاطعیت از سوی موسسه استاندارد کشور اعلام شد نوک پیکان واکنش‌ها به سوی مافیای واردکننده برنج‌های خارجی نشانه رفت. در این هیاهو وزارت بهداشت اعلام کرد که طبق وظیفه و مثل سایر محصولات و موادغذایی دیگر برنج را از در مغازه‌های فله‌فروشی برنج نمونه‌گیری کرده و نتیجه را اعلام کرده است. نتیجه‌ای که می‌گفت از پنج قلم برنج غیرقابل بهداشتی که مصرف آن باید متوقف شود سه تای آن برنج ایرانی و دو تای دیگر نام‌هایی ناآشنای خارجی بود‌. ناآشنایی نام‌ها به این شایعات دامن زد که توطئه‌ای در کار است تا در بلبشوی گرانی‌ها برنج ایرانی را از سکه انداخته و جلو رشد روزافزون قیمت آن را که به ۱۰ هزار تومان رسیده بود بگیرند به ویژه آنکه گفته می‌شد سر و ته خبر آلوده بودن برنج‌های هندی خیلی زود سر هم آمده است اما خبر برنج گیلان چرا تا این حد ادامه پیدا کرده است و این هم بخشی دیگر از توطئه واردکنندگان برنج‌های خارجی برشمرده می‌شد!
وزارت بهداشت این‌بار- شاید بیش از گذشته- اما نه به‌خاطر شایعات، بلکه به سبب آنکه درصد فلزات سنگین به‌طور جدی در بعضی اقلام برنج در برخی مناطق گیلان بسیار از حد مجاز فراتر رفته وارد عمل شده است. مسوولان این وزارتخانه اطمینان‌خاطر داده‌اند که برنج‌ و هر اقلام غذایی وارداتی دیگر که به‌طور فله‌ای وارد می‌شود حتما در بدو ورود مورد آزمایش قرار می‌گیرند و چنانچه مطابق استانداردهای غذایی ایران باشند وارد چرخه توزیع و مصرف قرار می‌گیرند و درخصوص برنج‌های ایرانی گفتنی است سال‌هاست که فقدان سیستم فاضلاب مناسب در شهرهای استان گیلان و سرریز شدن پساب‌های صنعتی و بیمارستانی به رودخانه‌هایی که مزارع را آبیاری می‌کنند معضل بزرگی است‌. طبق تحقیقات دانشگاهی که در دانشگاه‌های استان گیلان (دانشگاه رشت و دانشگاه آزاد لاهیجان) صورت گرفته است منابع آبی این مناطق توسط دو نوع آلاینده‌های بیولوژیکی ناشی از دفع پساب‌های بیمارستانی و مراکز بهداشتی و آلاینده‌های شیمیایی ناشی از دفع پساب‌های خانگی و کارخانجات اطراف شهر تهدید می‌شود‌. طبق تحقیقات یادشده در مورد نخست، فاضلاب‌های بیمارستانی این شهرها فقط تحت شرایط خاصی نظیر شیوع بیماری‌های اسهال حاد زائران بیمار باید به‌طور اختصاصی جمع‌آوری وگندزایی شود‌. در شهرهایی که شبکه جمع‌آوری فاضلاب وجود ندارد، تخلیه فاضلاب (بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی درمانی) به صورت تصفیه نشده یا تصفیه شده به‌طور ناقص باعث مخاطرات اجتناب‌ناپذیری روی بهداشت و سلامت جامعه خواهد شد‌. این درحالی است که اثرات سمی مواد شیمیایی موجود در فاضلاب مراکز بهداشتی درمانی (بیمارستانی) بر روی باکتری و میکروارگانیسم‌های فعال در فرآیند تصفیه فاضلاب از خطرات دیگر موجود در فاضلاب‌های این مراکز است‌.
اما درخصوص آلودگی ناشی از پساب‌های صنعتی، پژوهش‌ها نشان می‌دهد که امروزه برای به‌دست آوردن محصول زیاد از زمین‌های کشاورزی اقدام به کوددهی به این زمین‌ها و استفاده از انواع آفت‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها و قارچ‌ها و علف‌کش‌ها برای مبارزه با آفات نباتی جهت افزایش محصول می‌کنند‌. این سموم کشاورزی به وسیله جریان‌های آب و ریزش باران به منابع آبی در شهرها راه پیدا می‌کنند و باعث آلودگی آب در شهرها می‌شوند‌.
آلایندگی پساب‌های صنعتی
مهندس عبدالکریم‌پور، کارشناس ارشد محیط‌زیست درباه تخلیه پساب‌های صنعتی در آب‌های شهری این منطقه می‌گوید: این پساب‌‌ها می‌تواند آلودگی‌های زیر را تولید کند:
۱- اسیدیسیته آب را بالا ببرد‌.
۲- باعث قلیایی شدن آب گردد‌.
۳- غلظت مواد محلول در آب را زیاد کند.
۴- چربی و روغن داخل آب نماید.
۵- فلزات سنگین را که اکثرا در غلظت‌های بسیار کم باعث مسمومیت می‌شود افزایش دهد‌.
۶- گازهای سمی و بدبو را داخل آب کند.
۷- مواد معلق و مواد رنگی آب را افزایش دهد.
۸- باعث ورود مواد رادیواکتیو به آب‌ها شود‌.
۹- میکرو ارگانیسم‌های بیماری‌زا داخل آب کند‌.
به گفته وی، مواد معلق مانند چربی، روغن و مواد رنگی می‌توانند با ایجاد لایه نازکی بر سطح آب، علاوه بر بد منظره کردن جریان‌ها و مصرف اکسیژن محلول در آب برای اکسیداسیون مواد آلی مانع عملیات فتوسنتز یا اکسیژن‌گیری آب‌ها بشود‌. به علاوه تامین آب مورد نیاز مصارف مختلف‌ از این آب‌ها پرخرج خواهد بود و بعضا حذف مواد رنگی با اشکالات زیادی مواجه خواهد شد‌.
مضرات برنج آلوده برای بدن انسان
تغییرات خاصیت اسیدی و بازی آب‌ها، قابلیت مصرف آنها را در کشاورزی زائل کرده و تهیه آب مورد نیاز کشت از این آب‌ها را اگر ناممکن نسازد، بسیار گران و پرخرج خواهد کرد‌.
از سوی دیگر ورود سیانور و املاح فلزات سنگین نظیر مس، کروم، روی و‌.‌.‌. به آب‌ها در بافت گیاهان به شدت تغلیظ شده و ورود آنها از طریق مصرف گیاهان، باعث مسمومیت شدید انسان خواهد شد‌.
حرارت و مواد رادیواکتیو که ممکن است از طریق فعالیت‌های صنعتی وارد آب‌ها شود، علاوه بر آلوده ساختن آنها‌، اکسیژن محلول در آب را نیز به شدت تقلیل می‌دهد‌. تخلیه پساب‌های صنعتی ممکن است باعث آلودگی توسط میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا باشد‌.
محمدجواد شفیع‌زاده، کارشناس امور آبیاری نیز می‌گوید: درحالی که این مناطق با پساب‌های کشاورزی نیز مواجه هستند یعنی درحالی که امروز با آسیب مزارع کشاورزی از سوی فاکتورهای صنعتی و خانگی مواجه هستیم خود این مزارع نیز به اکوسیستم منطقه آسیب می‌رسانند.
همه ساله عده زیادی از انسان‌ها در اثر بیماری‌هایی که ناقل آنها حشرات بوده‌اند، تلف می‌شوند‌. مقادیر زیادی از موادغذایی حاصل از فعالیت‌های کشاورزی در اثر آفات نباتی از بین می‌روند که شاید این مقدار موادغذایی از بین رفته به‌خصوص برای اجتماعاتی که از هر سه نفر آن یک نفر گرسنه است، اهمیت بسیار داشته باشد‌ در نتیجه توجه به مراتب یادشده‌، لزوم مبارزه با آفات در تمام سطوح کشاورزی آشکار می‌سازد‌.
حشره‌کش‌ها در گروه‌های کلردار و فسفردار طبقه‌بندی شده‌اند که از میان آنها، انواع فسفردار مسمومیت‌های شدیدی در بدن انسان و آبزیان ایجاد می‌کنند‌.
حشره‌کش‌ها معمولا به طریق زیر موجبات آلودگی را نیز فراهم می‌سازند‌:
۱- انتقال حشره‌کش‌ها از سطح زمین توسط باران به آب‌های جاری یا آب‌های زیرزمینی (این مساله در شمال کشور که سطح آب‌های زیرزمینی بالاست بیشتر نمود پیدا می‌کند.)
۲- جذب حشره‌کش به وسیله خاک و انتقال آن به آب‌ها از طریق فرسایش زمین
۳- پاشش مستقیم حشره‌کش‌ها در آب‌ها
۵- تخلیه پساب شست‌وشوی میوه‌جاتی که قبلا سمپاشی شده‌اند.
۶- انتقال حشره‌کش‌ها به وسیله باد به نقاط دوردست و ورود آنها به جریان‌های آبی همچنین علاوه بر انواع دوگانه یاد شده حشره‌کش‌ها، ممکن است از انواعی که در ترکیب خود، یون‌های فلزی دارند یا دارای ترکیبات معدنی مانند گوگرد و سولفات مس جهت مبارزه علیه حشرات و آفات نباتی هستند، استفاده می‌شود‌. در این صورت ورود فلزات سنگین به آب‌ها خاصیت مسوم‌کنندگی به آنها را خواهد بخشید‌.
آلایندگی پساب‌های کشاورزی
به گفته وی، عامل دیگری که از طریق پساب‌های کشاورزی موجبات آلودگی محیط و آب را فراهم می‌سازد، ورود موادی است از زمین‌های زراعی که به عنوان بارورکننده زمین به کار می‌روند‌. مهم‌ترین آلودگی‌های ناشی از کاربرد این مواد، ازت و فسفر هستند‌.
به عنوان مثال، چنانچه غلظت ترکیبات ازتی به صورت نیترات از ۴۵ میلی‌گرم در لیتر تجاوز کند‌. مصرف این آب در اطفال یک تا سه ماهه موجب بروز بیماری خواهد شد‌.
بنابراین به‌نظر می‌رسد برای انتقال این فلزات سنگین و سموم شیمیایی که مستقیما جان انسان‌ها را در سطح گسترده‌ای به مخاطره می‌افکند در گام نخست ‌باید از استقرار صنایع و کارخانجات آلوده‌کننده درکنار منابع آبی جلوگیری به عمل آورد و همچنین اقدام به تصفیه آب فاضلاب‌های ناشی از این صنایع با روش‌های مطلوب و پیشرفته کرد‌.
همچنین گفتنی است کارخانجات این مناطق معمولا قدمتی دیرینه دارند و لازم است آنها نیز در کنار کارخانجات جدید به لحاظ کاربرد و به روز بودن تصفیه‌خانه‌هایشان مورد بررسی قرار گیرند. تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری و آموزشی کشاورزان منطقه در کنترل مصرف کودهای نیتروژن‌دار نیز از دیگر اقدامات فوری و اساسی است که به‌نظر می‌رسد باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.