برندگان و بازندگان حوزه انرژی

«جهان‌صنعت»- یک سال از حمله نظامی روسیه به اوکراین می‌گذرد. کشورهای نفتی خاورمیانه و تولیدکنندگان مهم گاز از برندگان این جنگ بوده‌اند؛ اما به دلایل مختلف این فرصت به پررنگ شدن نقش ایران در بازار جهانی انرژی منجر نشد. پس از اعلام روسیه مبنی بر کاهش تولید نیم میلیون بشکه در روز یا حدود ۵ درصد از ماه آینده به تلافی تحریم‌های غرب، دولت آمریکا اعلام کرد که فروش برنامه‌ریزی‌شده ۲۶ میلیون بشکه نفت خام از ذخایر استراتژیک نفت این کشور (SPR)‌ را در دست اجرا دارد. فروش این میزان از نفت، حجم ذخایر استراتژیک آمریکا را به حدود ۳۴۵ میلیون بشکه کاهش خواهد داد. شایان توجه است که دولت بایدن طی سال گذشته با هدف مهار افزایش قیمت سوخت، ۱۸۰ میلیون بشکه نفت خام از SPR را به فروش رساند که رکوردی به شمار می‌رفت؛ این در حالی است که پیش از این وزارت انرژی در نظر داشت تا فروش برنامه‌ریزی‌شده ۲۶ میلیون بشکه نفت در سال مالی جاری را به منظور شارژ مجدد ذخایر اضطراری پس از رکورد کاهش سال گذشته‌SPR به ۳۷۱ میلیون بشکه، که پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۳ به‌شمار می‌رود، لغو کند. در واقع ایالات متحده پس از رسیدن ذخایر استراتژیک به رقم ۳۴۵ میلیون بشکه، به دنبال جایگزینی ذخایر برداشت‌شده پس از تثبیت قیمت در حدود ۷۰ دلار در هر بشکه بود اما پس از اعلام کاهش عرضه روسیه قیمت نفت خام WTI به حدود ۸۰ دلار در هر بشکه افزایش یافت.
افزایش صادرات محصولات کشاورزی روسیه به کشورهای خلیج فارس
اخیرا سرگئی کوزلوف، سفیر روسیه در ریاض، اعلام کرد که صادرات محصولات کشاورزی روسیه به عربستان سعودی در سال گذشته با افزایش بی‌سابقه‌ای روبه‌رو شد. در سال ۲۰۲۲، صادرات محصولات کشاورزی-صنعتی روسیه به عربستان سعودی با افزایش بی‌سابقه ۹/۴۹ درصدی مواجه شد و به نقطه عطف یک میلیارد دلاری نزدیک شد. در همین راستا همکاری مسکو با ریاض در بخش کشاورزی، یکی از کاتالیزورهای اصلی برای توسعه کل روابط تجاری و اقتصادی میان روسیه و عربستان به‌شمار می‌رود. اهمیت عربستان سعودی برای روسیه به عنوان یک شریک تجاری و اقتصادی، به‌طور پیوسته در حال افزایش بوده است و دو کشور در حال برنامه‌ریزی برای افزایش حجم تجارت متقابل به ۵ میلیارد دلار در آینده قابل پیش‌بینی هستند. تجارت دو‌جانبه میان آنها در سال ۲۰۲۲ به حدود ۷۵/۱ میلیارد دلار رسید. طی سفر وزیر کشاورزی روسیه به کشورهای حاشیه خلیج فارس در اکتبر سال گذشته دو طرف یادداشت تفاهمی را امضا کردند که براساس آن افزایش عرضه غلات دام زنده محصولات دامی مواد غذایی، محصولات ماهی، میگو، میوه‌ها و خرما، محصولات زراعی و علف‌های علوفه‌ای در دستور کار قرار گرفت. بخش عمده‌ای از تجارت دوجانبه عربستان با روسیه را مواد شیمیایی نفتی تشکیل می‌دهد؛ از یک سو عربستان سعودی رزین‌های آمینه الکل‌های غیرحلقوی و پلی‌استال‌ها را به روسیه صادر می‌کند و از سوی دیگر، روسیه نفت تصفیه‌شده، جو و سایر مواد غذایی را به این کشور صادر می‌کند. علاوه بر این بخش‌ها، فرصت‌های دیگری نیز برای توسعه تجارت فی‌مابین آنها وجود دارد؛ عربستان سعودی رسما برای پیوستن به گروه کشورهای بریکس درخواست داده است.
تلاش اروپا برای ایجاد روابط باثبات انرژی با خاورمیانه
اخیرا جنگ اوکراین یک‌ساله شد. آثار این جنگ در حوزه‌های مختلف اقتصاد سیاسی بین‌الملل آشکار است. یکی از این حوزه‌ها، ژئوپلیتیک انرژی در خاورمیانه است. جنگ اوکراین پویایی انرژی را بین اروپا و خاورمیانه تغییر داده است، زیرا روسیه بزرگ‌ترین صادر‌کننده گاز طبیعی و دومین صادر‌کننده بزرگ نفت جهان همچنان با تحریم‌های غرب مواجه است و خاورمیانه قادر به عرضه گازوییل و سایر محصولات پالایش‌شده به اروپاست. بخش عمده کمبود اروپا را گازوییل تشکیل می‌دهد زیرا در گذشته ۴۰ درصد از گازوییل خود را از روسیه وارد می‌کرد که همزمان با اجرای آخرین بسته تحریمی محصولات روسی از ۵ فوریه شروع به کاهش واردات خود کرده است. همزمان با آن اخیرا در خاورمیانه چندین پالایشگاه از جمله جیزان در عربستان سعودی، الزور در کویت، کربلا در عراق و دقم در عمان شروع به کار کرده‌اند، یا به زودی در ماه‌های آتی آغاز به فعالیت خواهند کرد. این پالایشگاه‌ها در تلاش‌اند تا محصولات مورد نیاز اروپا را تامین کنند و به نوعی جایگزین روسیه شوند.
طی چند ماه اخیر چندین رهبر اروپایی با سفر به کشورهای غنی از انرژی در خاورمیانه و شمال آفریقا، ایجاد روابط مستحکم در زمینه انرژی با آنها را در دستور کار خود قرار دادند. به عنوان مثال، در سفر نخست‌وزیر ایتالیا، جورجیا ملونی در ژانویه به الجزایر وی بر عزم کشورش برای پایه‌گذاری یک مشارکت استراتژیک با الجزایر با هدف حذف انرژی روسیه از ساختار اقتصادی این کشور تاکید کرد. شایان ذکر است که با قطع جریان انرژی از روسیه به عنوان منبع اصلی تامین انرژی اروپا، در این قاره کمبود انرژی وجود دارد. براساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، اروپا در سال ۲۰۲۱ روزانه ۲/۲ میلیون بشکه نفت از روسیه وارد کرد که ۷۰۰ هزار بشکه از طریق خطوط لوله و ۲/۱ میلیون بشکه در روز محصولات نفتی پالایش‌شده ارسال می‌شد. اما پس از تهاجم روسیه به اوکراین، دولت‌های اروپایی با مشکلی مواجه شدند که پیش‌بینی‌ای از آن نداشتند. آژانس بین‌المللی انرژی در نتیجه تحریم‌های روسیه که شامل صادرات نفت و گاز طبیعی می‌شود، اعلام کرد که اتحادیه اروپا باید کسری ۱ میلیون بشکه‌ای نفت خام و ۱/۱ میلیون بشکه‌ای فرآورده‌های نفتی در روز را جبران کند؛ این در حالی است که میدان گازی گرونینگن هلند در ماه اکتبر بسته خواهد شد و نروژ نیز در حال بررسی محدودیت‌های تولید نفت و گاز طبیعی خود است.
بحران کمبود انرژی
لذا در پی بحران جنگ روسیه در اوکراین در کمتر از دو یا سه ماه امنیت انرژی و امنیت عرضه انرژی متزلزل شد و تنها گزینه موجود به‌کارگیری استراتژی‌های امنیت انرژی دوجانبه یا شاید چندجانبه برای یافتن تامین‌کنندگان جدید بود. واقعیت این است که نیازهای آتی انرژی تجدیدپذیر در اروپا به ویژه برای هیدروژن سبز یا آمونیاک تنها از طریق تولید‌کنندگان منطقه خاورمیانه قابل تامین است و بر همین اساس تمامی کشورهای اروپایی با یکدیگر بر سر دسترسی جدید به شورای همکاری خلیج فارس و شمال آفریقا رقابت می‌کنند. هر چند که با طولانی شدن جنگ، برخی از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا تلاش می‌کنند تا تقاضای انرژی اروپا را پوشش دهند اما در کوتاه‌مدت به دلیل وجود بسیاری از قراردادهای بلندمدت که پیشتر امضا شده است کمبود انرژی وجود دارد. به عنوان مثال قطر در سال ۲۰۲۲ نسبت به سال ۲۰۲۱ تنها توانست محصولات خود را ۱۰ درصد بیشتر به اروپا منتقل کند، زیرا بخش عمده محصولات خود را پیشتر و از طریق قراردادهای بلندمدت به مشتریان آسیایی خود فروخته بود. قطر در سال گذشته، صادرات ال‌ان‌جی خود به اروپا را از ۹/۱۶ میلیون تن به ۴/۱۹ میلیون تن افزایش داد و از این طریق سهم اروپا از ۶/۲۱ درصد به ۲/۲۴ درصد افزایش یافت.
مجموع صدور محموله‌های نفت از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا به اروپا از ۲/۱ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۱ به ۷/۱ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۲ افزایش یافت و سهم اروپا از ۵/۷ درصد به ۴/۹ درصد افزایش یافت. واردات محصولات اروپا از منا حدود ۱۰ درصد از ۹۱ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۱ به ۱ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است و از ابتدای سال ۲۰۲۳ تاکنون، صدور حدود ۲/۱ میلیون بشکه در روز را ادامه داده است. بخش عمده افزایش حجم تجارت میان اروپا با منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا مربوط به عربستان سعودی و عراق بوده است. شرکت‌های انرژی اروپایی علاقه شدیدی به پروژه‌های این منطقه از خود نشان داده‌اند و شرکت‌های توتال، انی و شل قراردادهایی را برای توسعه صادرات LNG قطر امضا کرده‌اند و به همراه شرکت‌های BP و Equinor نسبت به مناقصه آتی الجزایر علاقه‌مندند. در یک‌سالگی جنگ اوکراین ژئوپلیتیک انرژی به شدت دگرگون شده است. کشورهای نفتی خاورمیانه و تولید‌کنندگان مهم گاز از برندگان این جنگ بوده‌اند. در این میان ایران یک بازنده بزرگ است. در حالی که این تحول می‌توانست ایران را به بازار جهانی انرژی بازگرداند، اما تصورات اشتباه در مورد زمستان سخت اروپا و نیز تداوم وضعیت تحریمی و نااطمیانی تشدید‌شونده، عملا حذف ایران از بازار جهانی انرژی را تثبیت کرد. این در حالی است که حتی روسیه در پیامد تحریم‌های شدید توانسته به صورتی نسبتا موفقیت‌آمیز بازارهای انرژی خود را به سوی شرق تغییر جهت دهد و در بازاری مانند چین جایگزین ایران شود. توجه به این نکته ضروری است که حذف ایران از بازار انرژی به معنای تخریب بنیان اقتصاد ملی خواهد بود. تغییر موازنه قدرت ژئواکونومیک در منطقه علیه ایران در میان‌مدت شرایط را برای تضعیف موقعیت ژئوپلیتیک ایران فراهم می‌آورد.
روسیه در پی حفظ موقعیت در بازار غلات
اخیرا ولادیمیر پوتین از استراتژی جدید روسیه در زمینه غلات پرده برداشت؛ استراتژی‌ای که کانون تمرکز آن دستیابی به حجم بالای صادرات غلات روسیه است. در روسیه در سال ۲۰۲۲ بیش از ۱۵۰ میلیون تن غلات از جمله بیش از ۱۰۰ میلیون تن گندم برداشت شده است. پوتین مدعی شد که تا پایان سال زراعی جاری، یعنی تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۳، حجم کل صادرات غلات این کشور به ۵۵ تا ۶۰ میلیون تن خواهد رسید. براساس آخرین داده‌های ارائه‌شده توسط سرویس آمار، برداشت محصول غلات روسیه به ۸/۱۵۳ میلیون تن رسیده است که ۷/۲۶ درصد نسـبت بـه سـال ۲۰۲۱ افزایش داشت؛ رقمی که از پیش‌بینی‌های رسمی قبلی، یعنی ۱۵۰ میلیون تن فراتر رفت. داده‌ها حاکی از این امر است که برداشت گندم در سال به ۴/۱۰۴ میلیون تن رسیده است. شایان ذکر است که رکورد قبلی برداشت غلات، توسط روسیه در سال ۲۰۱۷ و با برداشت ۵/۱۳۵ میلیون تن ثبت شد و همچنان انتظار می‌رود روسیه به رغم تحریم‌های غرب که مشکلات تجاری فراوانی برای این کشور ایجاد می‌کند جایگاه خود را به عنوان بزرگ‌ترین صادر‌کننده گندم در جهان حفظ کند.
چشم‌انداز تجارت ۱۰۰ میلیارد دلاری روسیه و ترکیه
اخیرا سرکنسول روسیه در استانبول اعلام کرد که حجم تجارت روسیه با ترکیه به سرعت در حال گسترش بوده و در سال ۲۰۲۲ به ۷۰ میلیارد دلار یعنی حدود ۲ برابر سال پیش از آن افزایش یافته است. هدف رهبران دو کشور افزایش این رقم به ۱۰۰ میلیارد دلار است. با توجه به تحریم غرب علیه روسیه و خروج بسیاری از شرکت‌های غربی از این کشور بستر مناسبی برای گسترش روابط تجاری دوجانبه فراهم شده و گسترش روند تولید مشترک و اجرای سرمایه‌گذاری‌های مشترک در دستور کار قرار گرفته است. سال گذشته، ترکیه و روسیه نقشه راه همکاری اقتصادی را امضا کردند که براساس آن، حجم تجارت دوجانبه به ۱۰۰ میلیارد دلار در سال خواهد رسید. دو کشور همچنین توافق کردند که روبل روسیه را به عنوان ارز تسویه حساب برای تجارت دوجانبه از جمله برای تامین گاز طبیعی روسیه به کار گیرند.
داده‌ها نشان می‌دهد که در ماه‌های گذشته ترکیه یکی از پنج صادر‌کننده برتر به روسیه بود و این کشور در سال ۲۰۲۱ رتبه یازدهم را در بین کشورهای صادر‌کننده به روسیه یعنی بالاتر از ایالات‌متحده، فرانسه، ژاپن، لهستان و ایتالیا به خود اختصاص داده بود.
خودکفایی عراق در گاز ظرف ۳ سال آینده
اخیرا و پس از تاخیر ۵ ساله نخست‌وزیر عراق، قرارداد نهایی پنجمین دور مجوزهای حفاری و توسعه میدان‌های نفتی مرزی عراق را امضا کرد. تاخیر در تایید نهایی این قراردادها موجب وارد آمدن خسارت‌های مالی شدید و آسیب‌های زیست محیطی فراوانی به عراق شده است. با اجرایی شدن این قراردادها، ۲۵۰ هزار بشکه به تولید نفت عراق افزوده خواهد شد و متعاقب آن مرحله تازه‌ای از قراردادها برای افزایش تولید گاز در عراق منعقد خواهد شد. نخست‌وزیر عراق امضای این قرارداد را آغازی برای وارد شدن عراق به بازارهای جهانی گاز و رفع بحران برق در این کشور دانسته است که طی ۳ سال، عراق را در تولید گاز خودکفا خواهد کرد. از برنامه‌های دولت فعلی عراق، سرمایه‌گذاری بر روی گازهای مشعل و گاز طبیعی در قالب اصلاحات اقتصادی است که از محورهای اصلی برنامه دولت است.
افغانستان در پی تداوم ارتباط ریلی با ازبکستان
اخیرا در پی توقف انتقال کالاهای کشورهای آسیای میانه از راه حیرتان-مزارشریف، پس از ختم قرارداد میان افغانستان و ازبکستان یک هیات طالبان به ازبکستان سفر کرد. انتظار می‌رود که با امضای تفاهمنامه با ازبکستان روند انتقال کالا از راه‌آهن حیرتان-مزارشریف دوباره آغاز شود. شایان توجه است که انتقال کالا از طریق خط آهن به افغانستان از صرفه اقتصادی و زمانی برخوردار است و می‌تواند منجر به تسهیل تجارت میان افغانستان و ازبکستان شود. بندر حیرتان، افغانستان را به کشورهای آسیای میانه متصل می‌سازد و هشتاد درصد واردات از کشورهای آسیای مرکزی از همین راه انجام می‌شود؛ با بسته شدن این راه چالش‌های بازرگانان بیشتر شد و قیمت برخی کالاهای خوراکی به ویژه آرد نیز افزایش یافت.
حمایت ۵۴ میلیارد دلاری شورای همکاری خلیج فارس از کشورهای منطقه
اخیرا صندوق بین‌المللی پول اعلام کرد که کشورهای عربی خلیج فارس در طول پنج سال گذشته، ۵۴ میلیارد دلار برای حمایت از کشورهای منطقه اختصاص داده‌اند. این مبلغ صرف کاهش بدهی و حمایت از امنیت غذایی کشورهای منطقه به ویژه کشورهای کم‌درآمد شکننده و آسیب‌دیده از درگیری در منطقه شده است. مدیر کل صندوق بین‌المللی پول اخیرا در هفتمین مجمع مالی عمومی کشورهای عربی در دوبی اظهار داشت که «وجود خطرات متعددی در منطقه از جمله جنگ روسیه در اوکراین و مشکلات ناشی از تغییرات آب و هوایی، خطر کمبود را تشدید کرده است». وی هشدار داد که نرخ بالای بیکاری مزمن، به ویژه در میان جوانان، منطقه را با یک تهدید بزرگ برای ثبات اجتماعی مواجه ساخته است. او از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس خواست به حمایت مالی از کشورهای منطقه ادامه دهند.
رشد ۸۰ درصدی مازاد تجاری عربستان در سال ۲۰۲۲
براساس داده‌های جدید صادرات نفت خام عربستان در اکتبر سال گذشته به بالاترین میزان در ۳۰ ماه اخیر رسید؛ از سوی دیگر در سال گذشته به مدد افزایش بهای نفت در پی جنگ روسیه با اوکراین، قیمت نفت رکورد جدیدی را ثبت کرد. عربستان در سال ۲۰۲۲ به واسطه افزایش بهای نفت و نیز افزایش صادرات این محصول توانست به مازاد تجاری ۲۲۲ میلیاردی برسد که حاکی از افزایش ۸۰ درصدی نسبت به سال پیش از آن بود. ارزش صادرات نفت عربستان در سال ۲۰۲۲ معادل ۳۳۰ میلیارد دلار بود؛ رقمی که از سال ۲۰۱۲ بی‌سابقه به‌شمار می‌رود. علاوه بر این صادرات غیرنفتی این کشور نیز به حدود ۸۴ میلیارد دلار افزایش یافته است که طی ۱۲ سال اخیر بی‌سابقه بوده است. رویکرد عربستان به سمت تنوع‌بخشی به اقتصاد خود با هدف ارتقای سهم محصولات غیرنفتی در صادرات این کشور است که در قالب تحقق چشم‌انداز ۲۰۳۰ صورت می‌گیرد. از جمله این اقدامات می‌توان به اجرای طرح‌های اقتصادی جدیدی چون توسعه توان ملی در ۱۰ زمینه در بخش‌های مختلف صنعت و معدن از جمله خودروسازی، کشتی‌سازی و داروسازی با ارزش بیش از ۱۹ میلیارد دلار اشاره کرد.
رشد ۶۸ درصدی حجم مبادلات تجاری میان روسیه و امارات
اخیرا مقامات روسیه اعلام کردند که تعاملات میان روسیه و امارات در حال افزایش است و این رویکرد مثبت در آمارهای تجارت روسیه و امارات بازتاب داشته است؛ در همین راستا حجم تجارت بین روسیه و امارات در سال ۲۰۲۲ به میزان ۶۸ درصد افزایش یافته و به رقم ۹ میلیارد دلار رسیده است؛ این رقم رکوردی تاریخی در روابط بین دو کشور محسوب می‌شود. نکته جالب توجه آنکه حجم صادرات از روسیه به امارات به میزان ۷۱ درصد افزایش یافته و به ۸/۵ میلیارد دلار رسیده و واردات از امارات به میزان ۶ درصد افزایش یافته و به ۵۰۰ میلیـون دلار رسیده است. در واقع امارات، بزرگ‌ترین شریک تجاری روسیه در میان کشورهای عربی است.