بودن یا نبودن

الناز چلونگر* – در سال ۱۹۲۶ دولت اسپانیا هنوز به کنوانسیون پاریس ملحق نشده بود و با علاقه خاصی که به برقراری ارتباط با کشورهای آمریکای‌جنوبی و لاتین داشت و مایل بود با آنها ارتباط هوایی برقرار کند، پیش‌قدم شد که نمایندگان کشورهای مذکور را برای تشکیل کنفرانس هوانوردی به مادرید دعوت کند. کنفرانسی از نمایندگان ۲۱ دولت تشکیل شد و با موفقیت، دول شرکت‌کننده متن کنوانسیونی به نام «کنوانسیون ایبرو امریکن » مربوط به هوانوردی تنظیم شد. اصول مندرج در این کنوانسیون همان مندرجات کنوانسیون پاریس بود که در واقع، متن آن را تجدیدنظر کرده بودند و تنها اختلافش با کنوانسیون پاریس این بود که به کشورها آزادی کامل داده شده بود تا به هواپیماهای دولت‌هایی که عضو این کنوانسیون نبودند اجازه پرواز و عبور از فراز سرزمین خود را بدهند و یا از اعطای چنین مجوزی خودداری کنند و همچنین دول عضو، خودشان مساله ثبت هواپیماهای خود را طی مقرراتی که وضع می‌نمایند تنظیم کنند. در واقع کنوانسیون ایبروامریکن چیزی بهتر از کنوانسیون پاریس پیشنهاد و وضع نکرده بود. تنها پنج دولت اسپانیا، پاراگوئه، مکزیک، جمهوری دومنیکن و کاستاریکا که عضو کنوانسیون پاریس هم بودند کنوانسیون را امضا کردند و جنبه عملی آن ناچیز بود. سرانجام این کنوانسیون با انعقاد کنوانسیون شیکاگو منسوخ شد. تنظیم و انعقاد کنوانسیون پان امریکن (هاوانا) بنابر تمایل ایالات متحده آمریکا بود که پس از امضای آن حاضر نشد کنوانسیون پاریس را امضا کند، چون این کنوانسیون یک منشور هوایی معتبر برای قاره آمریکا و در واقع بیانگر یک نوع انزوا بود. متن این کنوانسیون توسط کمیسیونی که به وسیله پنجمین کنفرانس پان امریکن در سانتیاگو و اجلاسیه‌ای که در ۱۹ ماه می در واشنگتن تشکیل شد و با همکاری شورای مدیریت اتحادیه پان امریکن تنظیم شد. این کنوانسیون در تاریخ ۲ فوریه ۱۹۲۸ در‌هاوانا طی ششمین کنفرانس پان امریکن به امضا رسید و ۲۱ دولت آن را امضا کردند. کنوانسیون پان‌امریکن نتوانست همانند کنوانسیون پاریس کمیسیون هوانوردی ایجاد کند و ضمائم فنی نیز در بر نداشت و از رسیدن به معیار یکنواختی در مورد مقررات پرواز درماند؛ ولی اصل حاکمیت مطلق و انحصاری در دولت بر فضای سرزمینش را به رسمیت شناخت. در تاریخ حقوق کیفری هوایی بین‌الملل کنوانسیون ۱۹۶۳ اولین کنوانسیون قانونگذار در زمینه حقوق کیفری هوایی بوده ولی قبل از آن اقداماتی جهت ایجاد قوانین هوایی به منظور تامین امنیت در پرواز صورت گرفته است. پس از یک حمله تروریستی و ترور الکساندر اول، پادشاه یوگسلاوی در ۱۹ اکتبر ۱۹۳۴ در بندر مارسی حکومت یوگسلاوی از شورای جامعه ملل درخواست تحقیق و بررسی پیرامون حادثه فوق را کرد. در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۳ شورای جامعه ملل کمیته‌ای از کارشناسان مختلف را جهت تهیه طرح یک کنوانسیون به منظور جلوگیری و مجازات از تروریسم تشکیل داد. این طرح پس از تهیه به کنفرانس بین‌الملل در ژنو در ۱۶ نوامبر ۱۹۳۷ ارائه شد و در نهایت مورد تصویب قرار گرفت. اگر چه این کنوانسیون صرفا در مورد تروریسم و ایجاد خطر در امر پرواز نبود ولی برخی از مفاد آن را می‌توان به اعمال غیرقانونی علیه هواپیمایی کشوری و حمله به مسافران در فرودگاه تسری داد. به عنوان مثال یکی از جرائم مندرج در آن انهدام اموال عمومی یا اموالی که برای مصارف عمومی اختصاص یافته است. از آنجا که هواپیما نیز وسیله‌ای برای حمل‌و‌نقل عمومی است می‌توان آن را مصداقی از این کنوانسیون در ارتباط با انهدام اموال عمومی یا اموالی که برای مصارف عمومی اختصاص یافته است تلقی کرد. جنگ جهانی دوم موجب ترقی و پیشرفت مهمی در هواپیمایی شد؛ تحول عظیم نه تنها در هواپیماهای نظامی بلکه در هواپیماهای تجاری (حمل‌و‌نقل مسافر و بار) حادث شد. ده‌ها هزار نفر از مردم به فراگیری فنون خلبانی و سایر فنون هواپیمایی و امور مربوط به حمل‌و‌نقل هوایی پرداختند. حمل‌و‌نقل به نحوی توسعه یافت که امروزه مقادیر زیادی از مواد دارویی، کالاهای مورد نیاز و حتی اسلحه و مهمات به وسیله هواپیما حمل‌و‌نقل می‌شود. برای حسن اجرای این فعالیت‌ها و تسهیل آن، فرودگاه‌ها و آلات و ادوات لازم جهت تامین ایمنی پرواز و مراقبت هوایی و مراکز هواشناسی به منظور دادن اطلاعات لازم به خلبانان و کمک‌های مورد نیاز، در بیشتر جهان دایر شد. پیشرفت شگرفی که در ساختمان هواپیماها و طریقه بهره‌برداری آنها به وجود آمد، موجب شد تا قیمت تمام شده حمل‌و‌نقل هوایی کاهش یابد و در نتیجه توسعه روز‌افزون هواپیمایی بازرگانی را نوید دهد. مدت‌ها این توهم وجود داشت که حمل‌و‌نقل همواره به بهای گزافی تمام می‌شود و یک وسیله نقلیه لوکسی است که به افراد خاص و معدودی تخصیص خواهد یافت؛ ولی تجربه خلاف آن را ثابت کرد و معلوم شد که هواپیما نقش اقتصادی مهمی را در کنار وسایط نقلیه زمینی و دریایی ایفا می‌کند. با توجه به اهمیت این فعالیت اقتصادی و نیازمندی خاصی که ملل مختلف جهان برای استفاده از این وسیله نقلیه احساس می‌کردند، دولت‌ها لازم دیدند که یک سند بین‌المللی تنظیم کنند تا هواپیمایی با خدمات برجسته و مهمی که در زمان جنگ ایفا کرده بود و پیشرفت و تحولی که در دوران بحرانی جهان به دست آورده بود، در زمان صلح نیز برای مقاصد اقتصادی مورد بهره‌برداری قرار گیرد.
* دکترای حقوق