بورس ۵۳‌ساله شد

روز گذشته مصادف با پانزدهم بهمن ماه، پنجاه‌وسومین سالروز تاسیس بورس اوراق بهادار تهران بود. بورس اوراق بهادار تهران در چنین روزی در سال ۱۳۴۶، با انجام چند معامله روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی فعالیت خود را آغاز کـرد. طی این سال‌ها بازار سرمایه ایران فعالیت‌های خود را گسترش داده است. این بازار در حال حاضر چهار بورس بزرگ را دربر می‌گیرد که بورس اوراق بهادار تهران یکی از آنهاست. فرابورس ایران، بورس کالا و بورس انرژی نیز از دیگر بورزس‌های فعال در بازار سرمایه ایران هستند.
مطالعات اولیه درباره تاسیس بورس در ایران، به سال ۱۳۱۵هجری‌شمسی برمی‌گردد. در این سال، فردی بلژیکی به نام «ران لوترفِلد» پس از انجام مطالعات گسترده درباره‌ تاسیس بورس در ایران، اساسنامه‌ داخلی بورس را تهیه و به مسوولان ایرانی ارائه کرد، اما با توجه به شرایط آن زمان و وقوع جنگ جهانی دوم، عملا موضوع بررسی و تاسیس بورس در ایران بیش از ۲۵سال به تاخیر افتاد. سرانجام در سال ۱۳۴۱، کمیسیونی در وزارت بازرگانی و با حضور نمایندگان وزارت دارایی، وزارت بازرگانی و بانک توسعه‌ صنعتی و معدنی ایران تشکیل و موافقت‌‌نامه‌ اولیه تاسیس بورس سهام در این کمیسیون، تنظیم شد. در اواخر همان سال هیاتی از بورس بروکسل برای مشارکت در راه‌اندازی بورس ایران، به کشورمان دعوت شدند و در آخر پس از چهار سال، در سال ۱۳۴۵ قانون تشکیل بورس اوراق بهادار در مجلس تصویب و برای اجرا از سوی وزارت اقتصاد به بانک مرکزی ابلاغ شد. حدود یک سال بعد از ابلاغ قانون تشکیل بورس اوراق بهادار، در پانزدهم بهمن‌ماه سال ۱۳۴۶، بورس اوراق بهادار تهران با انجام چند معامله روی سهام بانک توسعه‌‌‌‌‌‌‍ صنعتی و معدنی که بزرگ‌ترین مجتمع واحدهای تولیدی و اقتصادی در آن تاریخ به شمار می‌رفت، به‌طور رسمـی فعالیت خود را آغاز کـرد.
تاریخچه بورس ایران را می‌توان به چهار دوره زمانی تقسیم کرد؛ در دوره اول که به زمان پیش از انقلاب اسلامی ایران برمی‌گردد، بورس ایران با عرضه سهام بانک صنعت و معدن، شرکت نفت پارس، سیمان تهران، سیمان شمال، بانک توسعه صنعتی، اوراق قرضه دولتی، اوراق قرضه عباس‌آباد، اوراق قرضه سازمان گسترش مالکیت صنعتی و اسناد خزانه شروع به کار کرده و تا سال ۱۳۵۷ تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس به عدد ۱۰۵ رسید. با پیروزی انقلاب اسلامی بورس اوراق بهادار تهران نیز وارد فصل جدیدی شد. رویدادهای سیاسی و شروع جنگ تحمیلی در آن زمان و همچنین اتفاقات اقتصادی پس از آن، اعم از ادغام بانک‌ها و شرکت‌های بیمه و همچنین تصویب قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران منجر به کاهش تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس از ۱۰۵ شرکت در سال ۱۳۵۷ به ۵۶ شرکت در پایان سال ۱۳۶۸ شد. دوره سوم از سال ۶۸ آغاز شده و با شکل‌گیری سیاست‌های دولت مبنی بر گسترش بازار سرمایه همراه شد. به طوری که در سال ۱۳۷۵ تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس به حدود ۲۵۰ شرکت رسید. در طول این سال‌ها افزایش عرضه سهام شرکت‌های دولتی در بورس، از طریق شبکه بانکی در سرتاسر کشور و همچنین عرضه سهام به کارگران به نرخ‌های ترجیحی براساس مصوبات دولت، منجر به فراگیر شدن تب و تاب بورس در کشور شد. آغاز دوره زمانی چهارم در بورس ایران همزمان با رونق و شکوفایی این بازار در سال‌ ۱۳۸۳ اتفاق افتاد. اگرچه بورس ایران در تاریخ فعالیت خود، همواره فراز و فرودهای بسیار زیادی را داشته است، اما به جرات می‌توان گفت که یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ بورس در ایران، تصویب قانون جدیدی تحت عنوان قانون بازار اوراق بهادار در اول آذر سال ۱۳۸۴ بود که با رفع برخی نارسایی‌ها و نواقص موجود در قانون اولیه، زمینه توسعه گسترده بورس در کشورمان را فراهم کرد. براساس این قانون، بخش نظارتی بورس از بخش‌های عملیاتی آن تفکیک شد، به این معنا که سازمانی به عنوان سازمان بورس و اوراق بهادار، به عنوان نهاد نظارتی بازار سرمایه ایران تشکیل شد. همچنین راه‌اندازی سامانه معاملات آنلاین در سال ۱۳۸۹ نیز نقطه عطف دیگری در گسترش معاملات بورس ایران بود. لازم به ذکر است سازمان بورس که خود تحت نظارت شورایی به اسم شورای‌عالی بورس فعالیت می‌کند، وظایف متعددی دارد که یکی از مهم‌ترین وظایف آن، تاسیس و نظارت بر عملکرد بورس‌های مختلف است. بورس طی این سال‌ها روسای متعددی را به خود دیده است؛ اله‌ویردی رجایی سلماسی (از۵۹ تا ۷۶)، احمد میرمطهری (۱۳۷۶ تا ۱۳۸۲)، حسین عبده تبریزی (۱۳۸۲ تا ۱۳۸۴)، علی صالح‌آبادی (۱۳۸۴ تا ۱۳۹۳)، محمد فطانت (۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶)، شاپور محمدی (۱۳۹۶ تا ۱۳۹۸)، حسن قالیباف‌اصل (فروردین ۹۹ تا دی ۹۹) و محمدعلی دهقان دهنوی رییس فعلی سازمان بورس سکانداران این سازمان طی سال‌های گذشته بوده‌اند.
جایگاه جهانی بازار سرمایه ایران
علی سعیدی کارشناس بازار سرمایه در گفت‌و‌گو با خبرنگار بورس باشگاه خبرنگاران جوان، درباره جایگاه بورس ایران در دنیا گفت: از حیث چارچوب‌ها و استانداردهای کلی به مقدار زیادی با بورس‌های بین‌المللی که در سطح یک قرار دارند، فاصله داریم. اما در مقایسه با کشورهایی که از نظر ساختارهای اجتماعی و اقتصادی مشابه ما هستند، قابل رقابت هستیم و نه‌تنها کمتر از آنها نیستیم، بلکه در مواردی نیز جلوتراز آنها هستیم. او ادامه داد: وضعیت تحریم‌های کنونی بیش از هرجایی به بانک‌ها و شرکت‌های تولیدی فشار می‌آورد، بورس هم خارج از این ماجرا نیست. اگر مسائلی که به علت تحریم روی صنایع فشار می‌آورد و به طور مستقیم روی بورس اثر می‌گذارد را کنار بگذاریم، ما از حیث نهادهای مالی، ابزارهای مالی و ریز ساختارها در شرایطی هستیم که با بورس‌های مشابه خودمان در دنیا کاملا قابلیت رقابت را داریم.
بررسی مشکلات بورس
این کارشناس بازار سرمایه در رابطه با مشکلات فعلی بورس تصریح کرد: نرم‌افزار معاملاتی که در اختیار داریم یکی از معضلات بورس ما است که مشکلات آن به علت تحریم‌هاست. در دنیا تقریبا دو یا سه کشور هستند که نرم‌افزار معاملات بورس را می‌‌نویسند نکته‌ای که باید به آن اشاره کرد، بعضی از کشورها هم برای خودشان نرم‌افزار می‌نویسند، بعضی دیگر نیز آن را خریداری می‌کنند. اما کشور ما از هر دو لحاظ دچار مضیقه است. وی افزود: در میان کشورهای عضو ECO (سازمان همکاری اقتصادی) ایران، ترکیه، قزازستان و پاکستان نسبت به بقیه بالاتر هستند و از بورس‌های قوی‌تری برخوردارند. ایران در مقایسه با این کشورها هم سطح است، اما ناگفته نماند اگر تحریم‌ها نبود و اقتصاد ما باز بود، قطعا می‌توانستیم بازار سرمایه پیشرفته‌تری نسبت به این کشورها داشته باشیم.
همکاری ضعیف وزارت نفت عامل مغفول ماندن بورس انرژی
سعیدی در مورد مغفول ماندن بورس انرژی، بیان کرد: وزارت نفت در دوره‌های مختلف در هیچ‌یک از لایه‌های مدیریتی اراده بر این نداشته که از طریق بورس عمل کند. بورس انرژی برای حامل‌های انرژی است و علاوه بر آن نفت، برق را هم شامل می‌شود. در کشور ما معاملات انرژی مبتنی بر بازار نیستند و برق با قیمت بازاری معامله نمی‌شود. بهتر است بورس انرژی بیشتر بر اوراق بهادار مبتنی بر حامل‌های انرژی متمرکز شود. این کارشناس بازار سرمایه در مورد اولویت‌های پیش‌روی سازمان بورس در راستای هموار کردن مسیر پیشرفت و نزدیکی به استانداردهای بین‌المللی اظهار کرد: دولت و مجلس از هرگونه مداخله در مورد بورس خودداری کنند. تغییرات مدام روسای سازمان بورس و اوراق بهادار، وضعیت دشواری را برای شرایط داخلی این سازمان ایجاد کرده و سازمانی که باید مغز متفکر و سیاستگذار باشد، از درون استحکام خود را از دست داده است. عمده افرادی که در مسائل بورس مداخله می‌کنند تخصص بازار سرمایه‌ای ندارند. سعیدی افزود: البته بر اساس قانون بازار اوراق بهادار، شورای‌عالی بورس ناظر بر فعالیت‌های سازمان بورس است و به شکایات در قبال آن، رسیدگی می‌کند. اینکه مقام دولتی یا نماینده‌ای در مجلس در خصوص تغییر رییس سازمان اظهار نظر می‌کند، بی‌سابقه و خطرناک است. او ادامه داد: اولویت بعدی این است که امروزه نیاز به اصلاح تفکر وجود دارد و باید مردم را از خرید مستقیم سهام به صندوق‌های سرمایه‌گذاری متمایل کرد تا حالت‌های هیجانی معاملات بورس از بین رود. این کارشناس بازار سرمایه در پایان گفت: مجموعه سیاست‌های وزارتخانه‌‌های اقتصاد، نفت، صنعت و معدن و بانک مرکزی در قیمت‌های بورس متجلی می‌شود. بنابراین ایجاد تغییرات در سازمان بورس نشان‌دهنده تفکر سطحی به بورس است. بورس نتیجه سیاست‌های اقتصادی مجموعه ارکان است.