بیم و امید بهار برجام در پاییز پیش‌رو

جلال میرزایی*
در شرایطی که چند ماهی بیشتر تا فرا رسیدن موعد لغو تمامی تحریم‌های هسته‌ای در اکتبر سال جاری میلادی باقی نمانده و البته با خروج ایالات‌متحده از برجام در اردیبهشت‌ماه ۹۷، عملاً نباید منتظر تحقق این مهم باشیم، آینده و فرجام برجام نیز در هاله‌ای از ابهام است.

این در حالی است که برای بررسی و ارزیابی دقیق در این رابطه، لازم است نگاهی اجمالی بیندازیم به رفتار بازیگران و کشورهای درگیر در پرونده هسته‌ای ایران.
اگر بررسی رفتار بازیگران گوناگون را از ارزیابی عملکرد خودمان آغاز کنیم، باید بگوییم که دولت رییسی حالا مدت‌هاست از آن‌چه در ابتدای مسیر دولت سیزدهم بر آن تاکید داشت، عقب‌نشینی کرده و در حالی که ابراهیم رییسی و حسین امیرعبداللهیان به‌عنوان رییس دولت و رییس دستگاه دیپلماسی دولت تا حدود ۶ ماه نخست کار این دولت تاکید داشتند که تن به آن‌چه «دیپلماسی التماسی دولت روحانی» می‌خوانند، نخواهند داد و سعی کردند با توقف مذاکرات به‌زعم خود، طرف مقابل را وادار به دادن امتیازهای بیشتر به ایران کنند، حالا ماه‌هاست شاهدیم دولت رییسی دریافته که در این سیاست به بن‌بست رسیده و راه به جایی نبرده است. همچنین در حالی که روز گذشته برای چندمین‌بار شاهد تکرار این موضع از سوی مقام‌های جمهوری اسلامی بودیم که مسائل فنی آژانس باید منفک از مباحث دیپلماتیک برجامی دنبال شود و رافائل گروسی باید از اتخاذ مواضع سیاسی درباره پرونده هسته‌ای ایران خودداری کند، واقعیت این است که تفکیک قائل شدن میان این دو حوزه در عمل ممکن نیست.
اما در بررسی رفتار و مواضع دیگر بازیگران و طرف‌های مذاکرات، در حالی که به نظر می‌رسد قدرت‌های به‌اصطلاح شرقی عضو برجام، مواضعی به‌نسبت نزدیک به یکدیگر دارند، به نظر می‌رسد روس‌ها باتوجه به افزایش مخاصمات و منازعاتی که به‌واسطه جنگ اوکراین با آن درگیر شده، چندان تمایل ندارند با اعمال فشار به جمهوری اسلامی برای توافق با غرب، زمینه احیای برجام را فراهم کنند. این در حالی است که گسترش اختلافات چین و ایالات‌متحده نیز به‌نحوی مشابه باعث شده پکن همچون مسکو نه فرصت فعالیت گسترده در بحث برجام و ترغیب ایران به توافق با غرب را داشته باشد، نه اساسا چنین توافقی را در مسیر اهداف و سیاست‌های خود ببیند. شرایطی که باعث شده در عمل این دو قدرت شرقی عضو برجام، انگیزه چندانی برای اعمال فشار و تلاش در راستای احیای برجام نداشته باشند.
از دیگر سو در حالی که شاهدیم دولت‌های اروپایی مواضعی سفت و سخت‌تر را در قبال احیای برجام و مجموعه مسائل مرتبط با ایران اتخاذ کرده و می‌کنند، به نظر می‌رسد دیگر خبری از آن عجله و شتاب گذشته نیست که دولت‌های اروپایی در اغلب اوقات تا پیش از شکل‌گیری اعتراضات در ایران، برای دستیابی به توافق و احیای برجام داشتند.
این در حالی است که دولت دموکرات بایدن و حاکمان کنونی ایالات‌متحده نیز کم‌کم خود را برای حضور در انتخابات ریاست‌جمهوری و رویارویی انتخاباتی با رقبای جمهوریخواه خود آماده می‌کنند و جو بایدن در حالی دونالد ترامپ را به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مخالفان و دشمنان برجام پیش‌روی خود می‌بیند که می‌داند گذر زمان و نزدیک شدن به روز انتخابات، موضع او را ضعیف و ضعیف‌تر خواهد کرد و در شرایطی که در این حدود ۴ سال اقدام موفقی در دولت آمریکا در راستای احیای برجام انجام نشده، طبیعتا در ماه‌های پیش‌رو نیز اگر در این مسیر گام بردارد، احتمالا ناچار خواهد بود با موضعی ضعیف نسبت‌به احیای برجام و بازگشت به توافق هسته‌ای اقدام کند. این در حالی است که جمهوریخواهان نیز هرچه پیش می‌رویم، بیشتر به سمت مواضعی گرایش پیدا می‌کنند که در گذشته، وقتی دولت در اختیار اوباما بود، بر آن تاکید داشتند. در این میان اما باتوجه به آن‌چه به‌عنوان خروجی نشست محرمانه اخیر دولت بایدن با سناتورهای جمهوری و دموکرات رسانه‌ای شد، به نظر می‌رسد جمهوریخواهان نگران این هستند که دولت بایدن با چشم‌پوشی عامدانه و کوتاهی در اعمال فشار به ایران، باعث شده جمهوری اسلامی موفق به افزایش صادرات نفت خود شود.
به‌رغم مجموع این شرایط و مواضع اما باتوجه به اینکه کماکان پیام‌هایی میان ایران و دیگر بازیگران برجام رد و بدل می‌شود، هنوز نمی‌توان به‌طور کلی از احیای برجام قطع امید کرد. به‌ویژه آنکه در شرایط کنونی، نه دولت آمریکا مایل به تشدید تنش است و نه جمهوری اسلامی تمایلی به افزایش نزاع و تنش دارد؛ شرایطی که باتوجه به فاصله گرفتن از اعتراضات داخلی ایران، می‌تواند منجر به آن شود که اروپایی‌ها کم‌کم به این باور برسند که آرامش به فضای داخلی ایران بازگشته و درنتیجه، شرایط را مساعد ببینند تا در قامت بازیگرانی فعال، تلاش و تحرکاتی تازه را در راستای احیای برجام در دستورکار خود قرار دهند. بدین ترتیب درصورتی که تمامی این قطعات پازل به‌درستی کنار یکدیگر قرار گیرند و عاملی خارجی یا داخلی، نظمی را که در حال شکل‌گیری است، مختل و مخدوش نکند، می‌توان امیدوار بود که تا مهرماه پیش‌رو یا همان اکتبر سال جاری میلادی، شاهد گشایشی در مذاکرات باشیم و گام‌هایی در راستای احیای برجام برداشته شود. هرچند ناکامی در این مسیر نیز اگر نگوییم از احتمالی بیشتر برخوردار است، دست‌کم باید بپذیریم که به اندازه کامیابی در این مسیر محتمل است.
* رییس کمیته سیاسی فراکسیون امید مجلس دهم