بیم و امید

گروه سیاسی- تفاهم هسته‌ای ایران و کشورهای ۱+۵ که با عنوان برنامه اقدام مشترک به دست آمد، جایگاه جهانی ایران را تغییر داد و فضای مساعدی مهیا کرد تا روابطی که طی سال‌های گذشته دچار انجماد شده بود، احیا شود و مهم‌تر از همه رابطه ایران و اروپا است که با آغاز به کار دولت یازدهم مخصوصا در دوره پسابرجام از سر گرفته شد، اکنون نیز با هدف ترمیم و بهبود شرایط ایران این رابطه ادامه دارد. از حداقل نتایج این روابط، حمایت طرف‌های اروپایی از برجام است تا در برابر بدعهدی آمریکا بایستند. فدریکا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپایی بارها در خصوص اجرای برجام از ایران حمایت کرد، همین‌طور وزیران امور خارجه کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز بارها بر حمایت خود از توافق هسته‌ای ایران و قدرت‌های جهانی تاکید کردند و ایران نیز از زبان سخنگوی دستگاه دیپلماسی‌اش، از این موضوع استقبال کرد.
اما اکنون برخی آینده توافق هسته‌ای ایران تحت ریاست جمهوری ترامپ را مبهم می‌دانند مخصوصا آنکه دونالد ترامپ رییس‌جمهور منتخب آمریکا در تبلیغات انتخاباتی خود پیش از این اعلام کرده بود اولویت نخست کاری‌اش پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، لغو توافق هسته‌ای با ایران خواهد بود. این در حالی است که اشارات متناقضی از مقامات آمریکایی در مورد برجام دیده می‌شود. به نظر می‌رسد مقطع کنونی، دوران مناسبی برای محک ایران از نگاه دیگر اعضای توافق هسته‌ای باشد و حتی شاید بهترین فرصت تا به افکار عمومی جهان پایبندی ایران به اجرای برجام و علاوه بر آن عدم تعهد آمریکا به آنچه در قبال دولت‌های دیگر پذیرفته ثابت شود. اعضای کابینه اوباما، چه در آخرین نشست‌های خبری و چه در نامه‌های خداحافظی‌شان، به ترامپ توصیه می‌کنند برجام را نقض نکند و باراک اوباما، رییس‌جمهور آمریکا همواره از توافق هسته‌ای ایران دفاع کرده است اما دونالد ترامپ، جانشین وی بارها گفته است قصد دارد توافق با تهران را برای همیشه لغو کند و این باعث می‌شود تهران و واشنگتن درک متفاوتی از این توافق داشته باشند. البته هیچ کس نمی‌تواند پیش‌بینی کند که این رییس‌جمهور جمهوریخواه با توافق اتمی ایران چه می‌کند.
حمایت فعلی گزینه‌های ترامپ از برجام
ترامپ هر چند ابتدا از لغو برجام سخن گفت اما پس از پیروزی، سخنانش را تعدیل و بر ضرورت گفت‌وگوی دوباره با ایران تاکید کرده بود. اکنون این رویه در گزینه‌های پیشنهادی او برای کابینه‌اش دیده می‌شود.
مایک پمپئو، گزینه پیشنهادی دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آینده آمریکا، برای سازمان جاسوسی سیا در جلسه استماع سنا برای تایید گزینه‌های پیشنهادی کابینه ترامپ، توافق اتمی میان ایران و قدرت‌های جهانی را بسیار خوب توصیف کرد ولی در عین حال مدعی شد: «ایرانی‌ها در تقلب بسیار حرفه‌ای هستند» و باید به‌دقت مراقب بود. پمپئو، نماینده ایالت کانزاس که در کمیته اطلاعاتی مجلس نمایندگان آمریکا فعالیت کرده است، تاکید کرد مخالفش با توافق اتمی میان ایران و قدرت‌های جهانی را کنار خواهد گذاشت. وی تصریح کرد سیا باید در بررسی این توافق نگاهی منصفانه داشته باشد. ژنرال ماتیس، گزینه دونالد ترامپ، برای وزارت دفاع آمریکا همچنین مدعی شد توافق اتمی میان ایران و قدرت‌های جهانی «کامل نیست» اما در عین حال تاکید کرد آمریکا باید از این توافق تبعیت کند.
از طرفی تیلرسون وزیر خارجه پیشنهادی رییس‌جمهور منتخب آمریکا در نشست تایید صلاحیتش در سنا به اظهار نظر درباره برجام پرداخت و گفت که ایران نباید غنی‌سازی و مواد غنی‌شده داشته باشد.
وی اضافه کرد: «در صورتی که تایید شوم پیشنهادم بازنگری کامل در توافق هسته‌ای و هر کدام از توافقات جانبی است که طبق دریافت من بخشی از آن توافق است. » تیلرسون همچنین گفت آمریکا باید سازوکارهای لازم برای پایبند کردن ایران به توافق هسته‌ای را داشته باشد. وی گفت که توافق فعلی توان ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای را متوقف می‌کند اما در نهایت این توان را از ایران نمی‌گیرد. ترامپ مدعی شد برجام توان خرید سلاح هسته‌ای را از ایران سلب نمی‌کند.
این در حالی است که همچنان دیگر اعضا بر حفظ توافق هسته‌ای ایران تاکید می‌کنند. فرانسوا اولاند، رییس‌جمهور فرانسه روز پنجشنبه در سخنرانی درباره موضوعات سیاست خارجی با اشاره به اینکه اولین رییس‌جمهور غربی بوده که در سال ۲۰۱۳ با حسن روحانی، رییس‌جمهور ایران ملاقات کرده است، تاکید کرد: باید توافق هسته‌ای با ایران پس از اتمام دوران ریاست‌جمهوری باراک اوباما همچنان حفظ شود و ما در حل این مساله همکاری بسیار خوبی داشتیم.
در خصوص واکنش احتمالی اتحادیه اروپا نسبت به تصمیمات آینده دولت آمریکا باید گفت اکنون تقریبا این ایده در حال شکل‌گیری است که اروپا با نگاه ترامپ و جمهوریخواهان باید به فکر ایجاد ساختارهای مستقل باشند بخصوص در شرایطی که آمریکا به سنت جمهوریخواهان درباره بازگشت به آمریکا تمایل پیدا کرده است. از طرفی دولت یازدهم با تکیه بر ابزارهای دیپلماتیک و بر بستر مناسب سیاسی که به واسطه برجام پدیدار شد بخش مهمی از مانع‌های موجود پیش روی همکاری ایران و جهان را برداشت و در مسیر تعامل با جهان گام نهاد. حالا ایران باید این تلاش را ادامه دهد و به اتحادیه اروپا نزدیک تر شود. نگاه مثبت اروپاییان به برجام موقعیت ویژه‌ای را برای ایران به وجود آورده است؛ این نزدیکی موجب خواهد شد ترامپ نسبت به این تعهد ایستادگی نسبی بیشتری داشته باشد؛ مهم‌تر از آن اینکه حفظ توافق هسته‌ای ایران و تضمین رعایت کامل آن از سوی همه طرف‌ها در زمره علایق پ اتحادیه اروپا قرار دارد لذا اروپایی‌ها در کنار یکدیگر باید دولت جدید آمریکا را همان اندازه که ایران پاسخگو بوده است، پاسخگو کنند.
لازم به ذکر است خیلی از طرح‌های آمریکا که در سنا تصویب می‌شود قابلیت اجرایی ندارد لذا تا جایی که دیگران به این تعهد پایبند هستند ایران نیز بر آن تعهد باید باقی بماند چراکه برجام یک تفاهم دوجانبه نیست و چندجانبه است و البته کار ساده‌ای نخواهد بود که یک طرف به تنهایی بخواهد آن را زیر پا بگذارد یا اینکه طرح بازنگری مجدد آن را مطرح کند.