تاثیر تصمیمات غیرکارشناسی بر بازار بین‌المللی زعفران ایران

حسین آهن*- بعد از روی کار آمدن نظام جدید سیاسی در افغانستان در سال ۱۳۸۰ که نتیجه توافق بن بود، جمهوری اسلامی ایران به عنوان بانی و مبتکر شکل‌گیری نظام جدید در افغانستان، برای مبارزه با کشت خشخاش و تولید مواد مخدر در این کشور طرح معیشت جایگزین را در افغانستان پیشنهاد کرد و بنابراین در این راستا کشت زعفران به عنوان کشت جایگزین به کشاورزان افغان معرفی شد. در این رابطه مقدار قابل توجهی پیاز زعفران در قالب کمک به کشاورزان افغان هدیه شد تا به جای خشخاش زعفران کشت کنند. این تصمیم غیرکارشناسی فاقد پیوست مطالعاتی و تحقیقاتی بود تا این نکته ظریف را به اطلاع طراحان این برنامه گوشزد کند که مافیای بین‌المللی مواد مخدر در افغانستان آنقدر قدرت دارد که سود حاصل از تجارت مواد مخدر در سطح بین‌المللی برای آنها با هیچ محصول دیگری قابل مقایسه نیست.
در مطالعه این طرح باید ارزش‌افزوده مواد مخدر تولیدی در افغانستان در بازارهای کشورهای اروپایی و آمریکا مبنای تصمیم‌گیری قرار می‌گرفت، در حالی که پیشنهاددهندگان این طرح قیمت محصول تریاک تولید شده را با زعفران مقایسه کردند. برای موفقیت اجرای طرح معیشت جایگزین جمهوری اسلامی ایران علاوه بر پیاز زعفران، تراکتور و کود شیمیایی نیز در اختیار کشاورزان افغانستان قرار داد. غافل از اینکه تراکتور‌ها و کودهای شیمیایی در مزارع تولید خشخاش به کار گرفته شدند و طی یک مدت کوتاه، تولید مواد مخدر در افغانستان از ۳۳ تن در زمان حاکمیت طالبان در سال ۲۰۰۱ به ۹۱۴۰ تن در ۲۰۱۷ یعنی ۲۷۶ برابر افزایش یافته است. تا همین جا باید گفت که کاهش کشت خشخاش با شکست مواجه شد، ولی پیازهای زعفران ارسالی در زمین‌های جدید کاشته شدند و بعد از چند سال به تدریج توسعه پیدا کردند.
نتیجه عملی اینکه ما در کاستن از تولید مواد مخدر در افغانستان توفیقی نداشتیم، ولی ایده تولید زعفران را به افغانستان منتقل کردیم. با ورود سایر کشورهای کمک‌دهنده به افغانستان، در طرح دیگری برای کمک به کشاورزان افغان در سال ۲۰۰۴ موسسه ایکاردا (مرکز بین‌المللی تحقیقات کشاورزی در مناطق خشک) و (سازمان وابسته دپارتمان توسعه بین‌المللی انگلستان(DFID) ) با همکاری یکدیگر پروژه‌ای را به نام
Research in Alternative Livelihoods Fund در افغانستان آغاز کردند که یکی از محوری‌ترین برنامه‌های آن در حوزه کشاورزی، کمک به توسعه کشت زعفران به عنوان یک کشت سودآور و جایگزین خشخاش و همچنین کشت زعفران به جای دیگر محصولات، به منظور سودآوری بیشتر کشاورزان افغان بود. یعنی موسسات بین‌المللی نیز هنگامی که از این طرح حمایت کردند هدفشان کاستن از تولید مواد مخدر در افغانستان بود. در سال ۲۰۰۴، موسسه داکار، با همکاری دولت محلی هرات، اقدام به توزیع رایگان پیاز زعفران بین کشاورزانی که تمایل به تغییر کشت از خشخاش به زعفران را داشتند، کرد و متاسفانه عده‌ای سودجو نیز در کشورمان بدون توجه به تبعات این اقدام کامیون‌های مملو از پیاز زعفران را به این موسسات غربی فروختند تا آنها به صورت رایگان در اختیار کشاورزان افغان قرار دهند. این پروژه در نواحی قندوز، غور، هلمند، هرات، قندهار، کنر، لغمان، ننگرهار و اروزگان اجرا شد. در نوامبر سال ۲۰۰۶، سمپوزیمی به منظور معرفی زعفران توسط چند موسسه نظیر داکار، ایکاردا و می‌نشنال، در هرات افغانستان برگزار و پس از این سمپوزیم، «کمیته ملی هماهنگی و پشتیبانی از کشت زعفران» ایجاد شد که توسط وزارت زراعت و آبیاری افغانستان مورد حمایت قرار گرفت. با رشد و توسعه زمین‌های زیر کشت طی چند سال گذشته مقدار قابل توجهی زعفران در افغانستان تولید شد و برابر آمار اعلامی ۲۴ تن زعفران تنها در سال ۱۳۹۸ تولید شده است. با توجه به ارزش‌افزوده بالا و نیاز به آب کم، توسعه کشت گیاه زعفران از جمله برنامه‌های مصوب وزارت جهاد کشاورزی در اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی در کشور خودمان است که برندسازی و توسعه بازارهای صادراتی این محصول در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی است. طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی ظرفیت تولید زعفران در ایران از ۳۰ تن در سال ۱۳۶۸ طی سال‌های اخیر به بیش از ۳۰۰ تن رسیده که سالانه حدود ۲۰۰ تن آن به کشورهای هدف صادر می‌شود. اما چه اتفاقی افتاده که امسال نیز زعفران افغانستان توانسته در جهان مقام نخست و عنوان «بهترین زعفران» جهان را از آن خود کند و جایزه‌‌ موسسه بین‌المللی طعم و مزه اروپا را به دست آورد.
ادامه در صفحه ۱۶