تاثیر عضویت ایران در سازمان همکاری‌ شانگهای بر اقتصاد کشور

آندره گالستیان*
عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای که در اجلاس سال ۲۰۲۱ سران کشورهای سازمان در تاجیکستان، مورد توافق کشورهای عضو قرار گرفت و در اجلاس سران در ازبکستان، با امضای معاهده پیوستن ایران به این سازمان توسط کشورمان در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، وارد مرحله نهایی شد، .سرانجام به صورت کامل و با موفقیت به پایان رسید و طی هفته جاری، به صورت رسمی، اعلام خواهد شد.
مرحله نهایی روند عضویت با توجه به مفاد معاهده فوق‌الذکر که شامل چهل سند است، از روز ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۲ آغاز و در ۸ مارس ۲۰۲۳، با رویداد مهمی، همراه شد. در این روز، خبرگزاری‌ها، خبری منتشر کردند مبنی بر آنکه رییس‌جمهوری ازبکستان، حکم قراردادهای بین‌المللی کشورش را امضا کرده که براساس بند ۲۲ این حکم، تعهدات ایران برای پیوستن به سازمان همکاری شانگهای که در تاریخ ۱۶ سپتامبر امضا شده بود، تصویب شده است. بر این اساس، وزارت امور خارجه ازبکستان، اجرای تشریفات داخلی مربوطه را طی یادداشتی به اطلاع دبیرخانه سازمان رساند و نخست‌وزیر ازبکستان و همچنین سرپرست وزارت امور خارجه این کشور به عنوان ناظران حسن اجرای یادداشت فوق، مسوولیت نظارت و پیگیری یافتند.
اعلام رسمی عضویت ایران در این سازمان در
۴ ژوئیه ۲۰۲۳ طی اجلاس سران سازمان به میزبانی هند، خواهد بود و این مطلب در ماه گذشته توسط وزیر امور خارجه کشورمان به اطلاع عموم رسید و در هفته گذشته نیز توسط وزیر امور خارجه روسیه، تصریح شد. در اجلاس فوق، بسیاری از نشست‌ها با استفاده از امکانات مدرن و پیشرفته فناوری اطلاعات و ارتباطات، به صورت مجازی برگزار خواهد شد و بسیاری از سران کشورهای عضو نیز به صورت مجازی به سخنرانی خواهند پرداخت.
سازمان همکاری شانگهای که سازمانی اوراسیایی با اهداف اقتصادی، سیاسی، امنیتی و دفاعی است، در سال ۱۹۹۶ توسط چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با نام «شانگهای پنج» تشکیل شد و در سال ۲۰۰۱، طی اجلاس پنج کشور فوق و ازبکستان در شهر شانگهای کشور چین، نام آن به «سازمان همکاری شانگهای» با حضور ازبکستان و با اهداف اقتصادی و سیاسی گسترده‌تر، تغییر پیدا کرد. منشور این سازمان در سال ۲۰۰۲ توسط اعضای آن تصویب شد و از ۱۹ سپتامبر ۲۰۰۳ به مرحله اجرا درآمد. هندوستان و پاکستان نیز در سال ۲۰۱۷ به این سازمان پیوستند و اعضای آن به هشت کشور افزایش پیدا کرد. با اعلام رسمی عضویت کشورمان که از سال ۲۰۰۵ به عنوان کشور ناظر در سازمان حضور دارد، تعداد اعضای سازمان همکاری شانگهای طی هفته جاری، به صورت رسمی به ۹ کشور افزایش پیدا خواهد کرد. لازم به ذکر است که کشور بلاروس نیز به صورت فعال، در حال طی کردن روند عضویت است. علاوه بر موارد فوق، در حال حاضر، مغولستان و افغانستان عضو ناظر سازمان و ارمنستان، ترکیه، مصر، قطر، عربستان سعودی، امارات‌متحده‌عربی، کویت، جمهوری آذربایجان، کامبوج، نپال، سریلانکا، میانمار و مالدیو شرکای گفت‌وگوی سازمان هستند. کشورهای متعددی نیز در فهرست پیوستن به شرکای گفت‌وگوی سازمان یا کشورهای ناظر سازمان هستند، از جمله عراق، سوریه، بنگلادش و الجزایر. علاوه بر کشورهای فوق، ترکمنستان نیز به عنوان کشور مهمان در نشست‌های سازمان، شرکت می‌کند.
سازمان همکاری شانگهای بزر‌گ‌ترین سازمان منطقه‌ای جهان است و حدود شصت درصد مساحت اوراسیا، حدود چهل درصد جمعیت کل جهان و بیش از سی درصد تولید ناخالص داخلی کشورهای جهان را شامل می‌شود. چهار قدرت از نه قدرت اتمی جهان (روسیه، چین، هندوستان و پاکستان) عضو این سازمان هستند. روسیه و چین از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد و دارای حق وتو در آن هستند. روسیه بزر‌گ‌ترین کشور جهان به لحاظ مساحت و چین پرجمعیت‌ترین کشور جهان محسوب می‌شوند. علاوه بر موارد فوق، چین دومین قدرت برتر اقتصادی جهان پس از ایالات متحده آمریکا و سومین کشور بزرگ جهان به لحاظ مساحت پس از روسیه و کانادا است. هندوستان پس از چین، دومین کشور پرجمعیت جهان است و علاوه بر آن، پنجمین قدرت برتر اقتصادی جهان پس از ایالات متحده آمریکا، چین، ژاپن و آلمان، با توجه به میزان تولید ناخالص داخلی و براساس آمار صندوق بین‌المللی پول است. براساس پیش‌بینی‌ها، هند به زودی با پیشی گرفتن از چین، پرجمعیت‌ترین کشور جهان خواهد شد.
ایران از نظر ژئوپلیتیکی و همچنین به لحاظ ژئواستراتژیکی و ژئواکونومیکی، کشور مهمی است. عضویت رسمی ایران در این سازمان با توجه به پتانسیل‌های فراوان کشورهای عضو، ناظر و همچنین شرکای گفت‌وگوی سازمان، ممکن است منافع اقتصادی متعدد، فراوان، گسترده و چشمگیری برای کشورمان به ارمغان آورد. یکی از مهمترین منافع عضویت ایران، می‌تواند در زمینه مباحث مربوط به نفت، گاز و پتروشیمی باشد. کشورهای این سازمان (اعم از عضو، ناظر یا شرکای گفت‌وگو) بزر‌گ‌ترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی در جهان هستند. بنابراین، ایران می‌تواند در زمینه صادرات نفت و گاز و همچنین محصولات متنوع پتروشیمی، جایگاه خود را به کمک این سازمان، به صورت موثری در جهان، ارتقا دهد و میزان ارزآوری خود را به صورت قابل توجهی، بهبود بخشد. کشورمان به لحاظ ترانزیت کالا نیز می‌تواند به نحو موثری عمل کند و با افزایش چشمگیر ترانزیت کالا از طریق ایران، بهبود خوبی در میزان ارزآوری برای کشور، قابل تصور است که طبیعتا باعث ارتقای روابط ایران با کشورهای عضو یا ناظر یا شرکای گفت‌وگو با سازمان نیز خواهد شد. عضویت ایران در این سازمان بزرگ، می‌تواند بازرگانی کشور را نیز دچار تحول چشمگیری کند و مبادلات تجاری کشور را به نحو موثر و میزان ارز حاصل از صادرات غیرنفتی را نیز به نحو قابل توجهی افزایش دهد. عضویت ایران در این سازمان، شرایط دسترسی کشورمان به جمعیت فراوان کشورهای عضو، ناظر یا شرکای گفت‌وگوی سازمان را بهبود خواهد بخشید و امکان صادرات محصولات متنوع ایرانی را تسهیل خواهد کرد.
استفاده از تجارب کشورهای سازمان همکاری شانگهای در بخش صنایع، معادن و کشاورزی می‌تواند از مزایای عضویت ایران در این سازمان باشد. باید توجه داشت که توسعه و نوسازی صنایع موجود، ایجاد صنایع جدید، اکتشافات نوین و بهره‌برداری‌های بهینه از معادن، رشد و گسترش و مکانیزاسیون مناسب در بخش‌های گوناگون کشاورزی، همگی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های فراوانی هستند. این سرمایه‌گذاری‌ها می‌توانند داخلی یا خارجی باشند و این سازمان می‌تواند برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی، موثر باشد.
صنعت توریسم و بحث گردشگری و جذب گردشگر از پتانسیل‌های بسیار بالای کشور هستند. جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی ایران می‌توانند برای شهروندان کشورهای عضو یا ناظر یا شرکای گفت‌وگوی سازمان، بسیار مورد توجه قرار گیرند و از این طریق، امکان ارزآوری مناسب در این بخش نیز برای کشور مهیا شود.
در زمینه توسعه بیشتر و پیشرفت سریعتر فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز پتانسیل‌های بسیار خوبی در کشور موجود است. شایان توجه است که کشورهای هندوستان و چین، در این زمینه، پیشرفت‌های چشمگیری داشته‌اند و عضویت کشورمان در این سازمان، می‌تواند برای این صنعت مهم در کشور نیز بسیار مفید و موثر باشد.
به صورت خلاصه می‌توان گفت که گرچه سازمان همکاری شانگهای، دارای اهداف گوناگون از جمله سیاسی، امنیتی و دفاعی است که در جای خود می‌تواند مهم و استراتژیک باشد، اما اهداف اقتصادی مهمی را نیز پیگیری می‌کند و دارای پتانسیل‌های فراوانی برای امور اقتصادی است. همکاری موثر با این سازمان و کشورهای عضو، کشورهای ناظر و کشورهایی که شرکای گفت‌وگوی آن هستند، می‌تواند به نحو چشمگیری باعث رشد تولید ناخالص داخلی شود، نرخ ارز را تثبیت کند، میزان بیکاری در کشور را کم کند، نرخ تورم را کاهش دهد، کسری بودجه را به حداقل برساند، باعث ارتقای میزان سرمایه‌گذاری‌های خارجی شود و درآمدهای ارزی کشور را به صورت ملموس و چشمگیری افزایش دهد. امید است که با توجه ویژه مسوولان محترم به موارد فوق، شاهد رشد و گسترش و بالندگی هر چه بیشتر اقتصاد کشور در آینده نزدیک باشیم.
* کارشناس اوراسیا