تاریخ بر آب رفته

وقوع سیلاب فروردین‌ماه ۹۸ در استان لرستان شهرهای مختلف این استان از خرم‌آباد مرکز لرستان گرفته تا پلدختر، دلفان، کوهدشت، دورود، چگنی و… را درگیر کرد. مطابق آخرین آمار اعلام‌شده از سوی متولیان امر در جریان دو سیل رخ‌داده طی فروردین‌ماه سال گذشته، شش هزار واحد تجاری و ۳۵ هزار واحد مسکونی لرستان خسارت دیده است. در جریان سیل حدود هشت هزار میلیارد تومان خسارت در حوزه زیرساخت‌ها به استان لرستان وارد شد و همین میزان بالای خسارات، سیل لرستان را منحصربه‌فرد کرد به‌ طوری‌ که در شهرستان پلدختر در روزهای ابتدایی سیل هیچ‌گونه زیرساختی در بخش‌های مختلف اعم از آب، برق، ارتباطات، راه دسترسی، گاز و… وجود نداشت.
در سیل لرستان ۱۸ شهر و هزار و ۲۰۰ روستا درگیر سیلاب و ۳۵ هزار خانوار دچار مشکل شدند، راه ۸۷۰ روستا، برق هزار و ۱۴۵ روستا، ارتباط تلفنی ۳۶۰ روستا و ۱۰ شهر، گاز ۱۸۲ روستا و آب ۸۰۰ روستا قطع شد.
میراثی که سیل با خود برد
آثار تاریخی و بناهای کهن لرستان نیز از گزند سیل مهیب ۹۸ در امان نماندند و خسارات متعددی به بناهای تاریخی از پل‌های هزار ساله گرفته تا خانه‌های تاریخی وارد شد.
بیشترین خسارت سیلاب متوجه بسترها، پایه‌ها و اتصال بستر و پایه‌ها در پل‌های تاریخی لرستان بود به طوری که یکی از پایه‌های پل تاریخی «کشکان» در آب غوطه‌ور شد و آب آن را با خود برد و به پل پایین‌دستی برخورد کرد و موجب خسارت به پل این هم شد و پایه اصلی آن ۱۳ درجه کج شد.
همچنین بخشی از تپه محل قرارگیری قلعه فلک‌الافلاک در سیلاب دچار رانش شد و در شهرستان بروجرد هم حدود ۱۵ خانه تاریخی بر اثر بارش‌های سیل‌آسای فروردین ۹۸ آسیب بسیار جدی دیدند.
در مجموع بیش از ۱۰۰ بنای تاریخی لرستان تحت‌تاثیر سیلاب قرار گرفتند و آسیب‌هایی به آنها وارد شد که نیازمند مرمت و استحکام بخشی اساسی هستند.
لزوم اجرای مرمت‌های مستمر، مقطعی و اضطراری بناهای تاریخی
عطا حسن‌پور کارشناس برجسته میراث فرهنگی لرستان در این رابطه با اشاره به اینکه مرمت و حفاظت دو موضوع جدا هستند گرچه به هم مرتبط هستند اظهار داشت: حفاظت قبل از مرمت است و راه آخر مرمت است. سعی می‌کنیم ابتدا بناهای آسیب‌دیده را به طرق مختلف حفاظت کنیم تا کمتر آسیب ببینند. در صورتی که بنایی آسیب دید وارد فاز مرمت می‌شویم. وی با بیان اینکه بناهایی وجود دارند که از دوره باستان تاکنون دچار آسیب‌ها، شکست‌ها و مسائلی شده‌اند و در چهره اصلی آنها تغییراتی ایجاد شده که اگر پایش و کنترل نشوند جز آسیب، چیز دیگری در پی ندارد، تصریح کرد: سعی می‌کنیم اولین اقدام در این راستا، دادن کاربری به بنا باشد، حتی اگر در یک ساختمان امروزی دو تا سه سال سکونت جریان نداشته باشد مستهلک می‌شود و دچار آسیب می‌شود.
این کارشناس میراث فرهنگی لرستان یادآور شد: اگر حیات در یک بنا جریان داشت باعث زیبایی، پویایی و زنده ماندن بنا می‌شود.
حسن‌پور با اشاره به اینکه یکسری مرمت‌های مستمر، مقطعی و اضطراری را برای بناهای تاریخی داریم، گفت: مرمت‌های مستمر مربوط به بناهایی مثل پل‌های تاریخی و قلعه فلک‌الافلاک می‌شود که هر سال پایش و مرمت می‌شوند تا آسیب‌ها برطرف شود.
پل تاریخی «کشکان» نیازمند مرمت اساسی است
وی با بیان اینکه مرمت‌های مقطعی مربوط به بناهایی است که به طور مثال در اثر سیلاب دچار آسیب شده است، تصریح کرد: مرمت اضطراری نیز برای بناهایی همچون پل تاریخی کشکان کاربرد دارد که دهانه آن در حال تخریب است و اگر قبل از بارندگی استحکام‌بخشی نشود ممکن است ریزش کند بنابراین وارد فاز مرمت اضطراری یا نجات‌بخشی می‌شویم.
این کارشناس برجسته میراث فرهنگی لرستان با تاکید بر اینکه مرمت آثار تاریخی بودجه‌های خاص نیاز دارد و زمان در این رابطه خیلی مهم است، افزود: اگر قبل از بارش‌ها تپه زیر برج بزرگ قلعه فلک‌الافلاک را استحکام‌بخشی نمی‌کردیم ممکن بود هر آن ریزش کند.
حسن‌پور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه مرمت‌ها در تمام دنیا تابع یکسری اصول و قواعد و کنوانسیون‌های بین‌المللی است که منشور ونیز و منشور آتن در این رابطه بسیار مشهور و مهم هستند، اظهار داشت: این منشورها سرمشقی است که کل بناهای آجری، سنگی، گچی و… را شامل می‌شود و برای مرمت‌ها یک پایه داریم که همان منشور ونیز یا آتن است.
در سیلاب ۹۸ بیشتر پل‌های تاریخی لرستان خسارت دیدند
حسن‌پور با بیان اینکه سیل سال ۹۸، سیل بزرگی بود که عده‌ای عنوان می‌کنند دبی بازگشت آن ۱۰۰ ساله یا ۲۰۰ ساله و حتی هزار ساله بوده است، تصریح کرد: آخرین باری که چنین سیلی در تاریخ ثبت شده به دوره قاجار برمی‌گردد که حدود ۱۵۰ تا ۱۷۰ سال پیش چنین سیلابی آمده و چنین آسیب‌هایی نیز در پی داشته است.
این کارشناس میراث فرهنگی لرستان با تاکید بر اینکه در سیلاب ۹۸ بیشتر پل‌ها از جمله پل بزرگ کشکان خسارت دیدند که در اثر این سیل پایه بزرگ پل کشکان اندکی به سمت شرق کج شد و طاق آن از بین رفت، افزود: امروز دیگر مساله استحکام‌بخشی این بنای تاریخی مطرح است و مجبوریم بنا را به همان مدل خود استحکام‌بخشی کنیم.
حسن‌پور با اشاره به اینکه پایه پل کشکان که کج و واژگون شده اگر استحکام‌بخشی نشود ممکن است در سیل بعدی آن را از دست بدهیم و تا ابد حسرت آن را بخوریم، گفت: باید با تمام امکانات و با کمک مهندسان این بناها را حفظ و استحکام‌بخشی کنیم. وی با بیان اینکه بستر‌سازی رودخانه‌ها و دیواره‌سازی رودخانه‌ها اقدام مهمی است که از سوی شرکت آب منطقه‌ای در حال انجام است تا در صورت بروز سیلاب جلوی حرکت آب چیزی نباشد و وسایل مزاحم مثل سنگ و گل و لای موجود نباشد، تصریح کرد: در سیل ۹۸ اگر جلوی پل «بابازید» مسدود نمی‌شد قطعا سطح آب گذری راحت انجام می‌شد و پلدختر با این حجم از مشکلات مواجه نمی‌شد. این کارشناس میراث فرهنگی لرستان با تاکید بر اینکه اگر بستر‌سازی و دیواره‌سازی رودخانه‌ها قبل از سیل انجام می‌شد هیچ‌گاه شاهد چنین فاجعه‌ای در سیل ۹۸ نبودیم که در نهایت منجر به آسیب وارد آمدن به آثار تاریخی هم شود، افزود: دستگاه‌های مختلف مثل آب‌منطقه‌ای، راه‌وشهرسازی و شهرداری دست به دست هم بدهند مسیر آب را باز کنند و سپس سراغ پل‌ها بیاییم.
حسن‌پور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه مرمت‌های قلعه فلک‌الافلاک نیز به صورت مستمر انجام می‌شود، گفت: برای مرمت مستمر این اثر تاریخی شاخص‌گذاری می‌کنیم، اگر روی دیواره‌های بنا ترکی ببینیم با بست‌هایی که از جنس گچ است روی ترک را می‌پوشانیم و تاریخ می‌زنیم، اگر ببینیم در طول روزها این گچ ترک انداخته بود و پیشروی کرده سریعا باید پر و استحکام‌بخشی شود.
وی یادآور شد: مسائل پایشی و مطالعاتی میراث فرهنگی به صورت مستمر در همه بناها انجام می‌شود.
برگشت حجم بالای سیلاب پایه پل تاریخی کشکان را از جا کند
حسن‌پور با تاکید بر اینکه تمام پل‌های تاریخی لرستان به این دلیل سالم مانده‌اند که در بستر محکمی احداث شده‌اند، به طور مثال در خصوص پل کشکان، پایه پل در بستر صخره‌ای احداث شده و به همین دلیل است که بعد از هزاران سال پایه‌های این پل‌ها نیاز به مرمت ندارند، خاطرنشان کرد: اگر پایه‌های پل کشکان ریزش کردند به این دلیل بود که برگشت آب سیلاب ۹۸ باعث شد چرخاب ایجاد شود و پایه از جای خود کنده شود.
وی با بیان اینکه زیرسازی و بستر‌سازی مناسبی در دوره‌های ساسانی، قرن چهارم و حتی دوره پهلوی برای پل‌ها انجام شده، تصریح کرد: قبلا شن و ماسه جلوی پایه‌های پل‌ها جمع شده بود و بعدا که با وقوع سیلاب آب برگشت خورد دور پایه پل کشکان را خالی کرد و پایه واژگون شد.
آسیب دیدن بناهای هزارساله در عصر امروز بی‌انصافی است
حسن‌پور با اشاره به اینکه بناهای تاریخی لرستان همه بالای هزار سال قدمت دارند، به ویژه پل‌های لرستان که قدمت هزارساله دارند، اظهار داشت: بنایی که هزار سال است سرپاست حداقل ۱۰ دبی برگشت صدساله سیلاب را تحمل کرده تا به دوره ما رسیده است.
بی‌انصافی است در دوره ما با این همه پیشرفت و اطلاعات و دانش اجازه دهیم با بی‌خردی خراب شوند.
او با بیان اینکه گذشتگان ما بنایی را پی‌ریزی کرده‌اند برای هزار سال که من نامش را «توسعه پایدار» می‌گذارم، تصریح کرد: نمونه بارز و عینی توسعه پایدار پل‌های تاریخی لرستان هستند. زمانی که بدر ابن حسنویه برای پل کشکان آرزوی طول عمر و حفاظت از بلاهای طبیعی می‌کند، پس این پل را برای نسل‌های مختلف پایه‌ریزی کرده است.
اهمال‌کاری در مرمت آثار تاریخی خیانت به فرهنگ و تاریخ ایران است
حسن‌پور با تاکید بر اینکه اگر بخواهیم اهمال‌کاری و کوتاهی در مرمت آثار تاریخی لرستان کنیم، واقعا به فرهنگ و تاریخ ایران خیانت کرده‌ایم، افزود: مرمت بناهای تاریخی اصولا باید مستمر انجام شود که نهاد میراث فرهنگی نیز ماهانه بر اساس وظیفه ذاتی خود مرمت‌ها را پایش و چک می‌کند؛ دیگر دستگاه‌ها نیز باید مسیر جریان آب در وقوع سیلاب را پاکسازی کنند تا حجم سیلاب رودخانه‌ها به پل‌های تاریخی لرستان
آسیب نزند.
وی ادامه داد: قطعا بنایی که هزار سال سرپا باشد باید شاهد یکسری آسیب‌ها در آن باشیم اما نمی‌شود دست روی دست بگذاریم و منتظر تخریب آن باشیم، بلکه این آثار باید احیا شوند و وظیفه ما حفظ و انتقال این آثار به نسل آینده است.
بخش عمده‌ای از آثار تاریخی لرستان در سیل ۹۸ دچار آسیب شدند
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لرستان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به اینکه در زمان بارش‌های سیل آسایی که در سال ۹۸ داشتیم، بخش عمده‌ای از آثار تاریخی استان دچار آسیب شدند، از جمله پل‌های تاریخی، بافت تاریخی بروجرد، چند بنای ارزشمند مثل قلعه فلک‌الافلاک و… اظهار داشت: به همت استاندار لرستان اعتباراتی از استان و منابعی از مرکز را برای مرمت این آثار تاریخی گرفتیم.
سیدامین قاسمی با بیان اینکه هم پل‌های تاریخی را مرمت کردیم و هم قلعه فلک‌الافلاک که در زلزله اردیبهشت‌ماه امسال مقداری آسیب‌دیده بود را مرمت و استحکام‌بخشی کردیم، تصریح کرد: سال گذشته بعد از سیل برای مطالعه یکپارچه‌سازی بستر و سازه قلعه فلک‌الافلاک و استحکام‌بخشی آن مشاوری از اساتید دانشگاه صنعتی شریف گرفتیم که مراحل پایانی مطالعات در حال انجام است.