تبعیض سیستماتیک

گروه انرژی- با دقت در چگونگی توزیع خودرو در جامعه متوجه می‌شویم که دهک‌های پایین عموما فاقد خودرو هستند و در نتیجه از یارانه بنزین هیچ بهره‌ای نمی‌برند در حالی که دهک‌های بالاتر گاهی بیش از یک خودرو دارند و همچنین در سبد هزینه‌های آنها مسافرت نقش پررنگی نسبت به دهک‌های پایین دارد.
همچنین مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری در گزارشی با موضوع اصلاح یارانه بنزین آورده است: در شرایط فعلی یارانه تعلق گرفته به بنزین با یک تبعیض سیستماتیک پیوند خورده است به‌گونه‌ای که هر فرد در کشور بنزین بیشتری مصرف کند از یارانه بیشتری بهره خواهد برد. طبق محاسبات انجام شده حدود ۲۵ درصد از کل یارانه بنزین به دهک دهم یعنی ثروتمندترین دهک جامعه می‌رسد در حالی که سهم دهک اول حدود ۲/۵ درصد است.
این گزاره به این معناست که عمده یارانه بنزین نصیب دهک‌های بالا می‌شود و سهم فقرا از یارانه بسیار ناچیز است. این توزیع ناعادلانه در نهایت به شکاف طبقاتی دامن می‌زند.
از طرفی طبق اطلاعات منتشر شده توسط شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران مصرف میانگین بنزین در شش ماهه اول سال ۹۷ حدود ۸۸ میلیون لیتر در روز بوده است. با افتتاح فاز یک و دو پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس میانگین تولید بنزین در شش ماهه ۱۳۹۷ حدود ۸۸ میلیون لیتر در روز است اما با سرعت ۱۰ درصدی افزایش مصرف بنزین حتی با اتمام فاز سوم پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس تولید داخل جوابگوی مصرف نخواهد بود.به طوری که پیش‌بینی می‌شود در دو سال آینده مصرف بنزین به بیش از ۱۲۰ میلیون لیتر در روز برسد در حالی که ظرفیت تولید داخل حدود ۱۰۵ میلیون لیتر در روز خواهد بود که در صورت ادامه روند فعلی در سال ۱۴۰۸ مصرف بنزین به ۲۵۰ میلیون لیتر در روز خواهد رسید.
نکته قابل توجه اینکه با اصلاح تکنولوژی موتور خودروهای تولید داخل و نزدیک کردن مصرف آن به میانگین خودروهای بین‌المللی حدود ۷/۵ لیتر به ازای ۱۰۰ کیلومتر پیمایش مصرف کنونی بنزین به شدت کاهش خواهد یافت و به ۶۶ میلیون لیتر در روز خواهد رسید.
با توجه به پیشرفت تکنولوژی مصرف بنزین در سال ۱۴۰۸ به طور میانگین مصرف بنزین موتور به ۴/۷ لیتر به ازای ۱۰۰ کیلومتر پیمایش رسیده و در نتیجه مصرف بنزین حداکثر ۱۲۰ میلیون لیتر در روز خواهد بود.
در واقع باید به این نکته توجه کرد که یکی از دلایل اصلی افزایش مصرف سوخت در کشور به تکنولوژی پایین موتورهای استفاده شده در خودروهای تولید داخل برمی‌گردد.
نظام ناعادلانه توزیع
در همین حال به گفته کارشناسان افزایش قیمت بنزین و برقراری نظام سهمیه‌بندی می‌تواند تاحدی به مدیریت مصرف و کاهش قاچاق آن کمک کند اما همچنان فسادزا بوده و نظام توزیع آن ناعادلانه و غیرکارشناسی است.
مهدی ناجی، عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران با اشاره به اینکه تقاضای بنزین نیز همانند بسیاری از کالاها وابسته به قیمت آن است، گفت: البته کشش این تقاضا با باقی کالاها متفاوت است. مطابق بسیاری از کالاها زمانی که قیمت بنزین افزایش می‌یابد مصرف آن تا حدی کاهش می‌یابد البته باید دید هدف از این افزایش قیمت چه بوده است.
وی افزود: تولید کنونی بنزین کفاف نیاز داخل را می‌دهد، هرچند که با توجه به افزایش تقاضای سالانه بنزین، اگر روند کنونی مصرف ادامه می‌یافت، بی‌شک کشور را ناچار به واردات بنزین می‌کرد اما نمی‌توان علت اصلی تصمیم دولت را در راستای کاهش مصرف دانست.
سود قاچاق کم شد، اما صفر نه
این عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران با بیان اینکه قاچاق تابعی از انگیزه قاچاقچی است، اظهار داشت: افزایش نرخ بنزین موجب کاهش انگیزه قاچاق می‌شود اما این افزایش قیمت نمی‌تواند قاچاق سوخت را صفر کند.
به گفته ناجی دولت اعلام کرده است که از محل افزایش درآمد حاصل از افزایش قیمت بنزین، مبلغی را برای تامین هزینه‌های خود استفاده نمی‌کند این در حالی است که با توجه به کسری بودجه دولت، ایرادی وجود ندارد که دولت از محل این درآمد برای جبران بخشی از کسری بودجه خود استفاده کند.
وی پرداخت کمک‌هزینه معیشتی توسط دولت به چند دهک را موثر دانست و ادامه داد: این قشر توان اقتصادی کمی دارند و این کمک معیشت می‌تواند در زندگی آنها نقش مفیدی ایفا کند.
ناجی سهمیه‌بندی بنزین را رانت دانست و به مهر گفت: در نتیجه سهمیه‌بندی بنزین در حقیقت شخصی که خودروی بیشتری دارد از یارانه بیشتری برخوردار می‌شود. حتی در دوران قبلی سهمیه‌بندی بنزین شاهد خرید وانت بار توسط خانواده‌های متمکن بودیم تا از سهمیه بنزین آن استفاده کنند.
از بدمصرفی تا سهمیه ۶۰ لیتری
این کارشناس اقتصادی تصریح کرد: با توجه به اینکه در حال حاضر نرخ تورم بالاست، افزایش تورم کنونی در اثر افزایش قیمت بنزین، تاثیر چشمگیری در تورم کلی اقتصاد ندارد اما با توجه به اینکه مبلغ کمک معیشتی از طریق چاپ اسکناس پرداخت نمی‌شود و در حقیقت یک بازتوزیع درآمد است، تاثیر چندانی بر تورم ندارد. باید دقت داشت که مقوله گرانی با تورم متفاوت است.
وی ادامه داد: با این وجود، اقدام اجرا شده دولت، اقدامی کارشناسی نبوده است، این اقدام شبیه هیچ‌یک از طرح‌هایی که کارشناسان بررسی و تدوین کرده بودند، نیست.
دولت باید در نخستین فرصت جزئیات طرحی که بر زندگی ٨٣ میلیون نفر تاثیر گذاشته است را منتشر کند تا تبعات آن بررسی شود.
ناجی نحوه اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین را ضعیف و بد توصیف کرد و با تاکید بر اینکه دولت در مورد بنزین باید به نظرات کارشناسان رجوع کند، گفت: دولت هیچ تلاشی برای گفت‌وگو با مردم نکرد بنابراین مردم حس فریب خوردن داشتند. از سوی دیگر تاکنون با میانگین مصرف حدود ٨٠ تا ٩٠ میلیون لیتر بنزین در روز مردم بدمصرف بودند و به این بدمصرفی عادت کرده بودند. این حجم مصرف در حالی به میزان قابل توجهی کاهش یافت که مردم به آن عادت نداشتند و یکی ازدلایل ایجاد نارضایتی مردم به شمار می‌رود در حالی که در دولت اسبق این سهمیه‌بندی از ١٠٠ لیتر آغاز شد و به مرور به ۶٠ لیتر در ماه رسید. دولت می‌توانست با اطلاع‌رسانی، تصمیم خود در این زمینه را تبیین کند اما زمان دقیق را مشخص نمی‌کرد و پس از عیب‌یابی زمان نهایی را اعلام می‌کرد به این ترتیب اذهان عمومی به این تصمیم عادت کرده بود.
براساس این گزارش، یک هفته از بازگشت نظام سهمیه‌بندی سوخت و دونرخی شدن بنزین آن هم بدون اطلاع‌رسانی قبلی به مردم، می‌گذرد. این اقدام که با پرداخت کمک معیشت به ۱۸ میلیون خانوار همراه شده است ابعاد مختلفی دارد که نیازمند بررسی است. این ابعاد را می‌توان شامل جبران کسری بودجه دولت، مدیریت مصرف سوخت، مدیریت قاچاق سوخت در مسیر هدفمندی یارانه‌ها دانست. این در حالی است که به عقیده اکثر کارشناسان زمان و نحوه اجرای این طرح، پرنقص بود. از سوی دیگر اجرای آن بدون نظرخواهی از متخصصان حوزه بود که انتظار می‌رود چنین روندی در تصمیم‌گیری‌های کلان از سوی دولت متوقف شود.