تحدید دموکراسی

آرزو فرشید- انتخابات را قطعا می‌توان یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی در هر کشوری که مدعی کشورداری مبنی بر دموکراسی است، دانست. جابه‌جایی قدرت و تغییر روسای‌جمهور اما فقط یک وجه از این اهمیت است. وجه دیگر که به اعتقاد تحلیل‌گران مهم‌تر نیز است، مساله مشارکت است. خاصه در ایران که طی چهل و چند سال گذشته مدام شاهد اظهارات و تحلیل‌هایی بوده‌ایم که حضور میلیونی مردم پای صندوق‌های رای را نشانه مشروعیت نظام و به مثابه رفراندوم تلقی کرده است.
اکنون اما در آستانه سیزدهمین دوره از انتخابات ریاست‌جمهوی و در شرایطی که به دلایل مختلف یاس و نارضایتی عمده‌ای در جامعه مشاهده می‌شود، می‌بینیم که برخی به جای تلاش برای افزایش مشارکت سعی در بی‌اهمیت جلو دادن آن دارند! مثلا عباسعلی کدخدایی سخنگوی شورای نگهبان چندی قبل گفته بود که مشارکت پایین هیچ مشکلی برای مشروعیت نظام ایجاد نمی‌کند.برخی سیاسیون به ویژه در جریان اصلاح‌طلب انتظار و امید داشتند که شورای نگهبان به عنوان نهاد ناظر بر انتخابات که نظارت استصوابی را عهده‌دار است، در فرایند احراز صلاحیت‌های این دوره شرایط کشور و دغدغه مشارکت را در نظر گرفته و به نحوی عمل کند که رقابت‌ها افزایش یافته و شور انتخاباتی به جامعه تزریق شود. برخی اما در جریان رقیب با اشاره به اینکه وظیفه شورای نگهبان صیانت از رقابت یا تلاش برای افزایش مشارکت نیست، از اقدام اخیر این شورا که همان حذف تقریبا کامل نیروهای جریان اصلاحات و میانه‌روها بود، دفاع کردند.به هرحال، آنچه در این گزارش مورد بررسی قرار می‌گیرد درستی یا نادرستی انتظار افزایش مشارکت از شورای نگهبان نیست. بلکه بررسی آن است که بی‌اهمیت جلوه دادن مشارکت و فضای رقابتی انتخابات‌ها در بلندمدت چه تبعات و آسیب‌هایی به دنبال دارد. به خصوص که به نظر می‌رسد برخی آقایان برای حمایت از شورای نگهبان حتی از مرزهای دموکراسی نیز عبور کرده و اظهاراتی می‌کنند که کلا بر خلاف روح مردم‌سالاری و رویکرد بنیان‌گذار انقلاب اسلامی است.مثلا عبدالرضا مصری، نایب‌رییس مجلس شورای اسلامی، در مصاحبه با صداوسیما می‌گوید «پرشور» بودن انتخابات به خودی خود اهمیت ندارد و می‌تواند به انتخاب «نادرست» منجر شود! این درحالی است که در دموکراسی کمترین اهمیت را درستی یا نادرستی انتخاب مردم دارد و بیشترین اهمیت را آزادی مردم برای انتخاب. بگذریم از اینکه معیارهای تشخیص اشتباه بودن یا نبودن نظر مردم به هیچ وجه مشکل و مورد توافق نیست.
گویه‌های نگران‌‌کننده
حسن رسولی، فعال سیاسی اصلاح‌طلب و عضو شورای شهر تهران، در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» اظهارات اخیر مصری را در تعارض با مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران دانست و گفت: «آنچه به نقل از آقای مصری نایب رییس مجلس شورای اسلامی درباره نقش مشارکت بالا و برگزاری انتخابات پرشور و انتخاب نامزد اصلح از سوی رای دهندگان بیان کردید، نه تنها بر خلاف مبانی حقوقی نظام جمهوری اسلامی ایران که در اصول و فصول متفاوت قانون اساسی مبنی بر اصل بودن مشارکت در تعیین سرنوشت مردم، اشاره شده است با بیانات نهادینه شده رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران مبنی بر میزان رای ملت است و همچنین با آخرین اظهارنظر رهبری انقلاب مبنی بر اینکه در مساله انتخابات اهم مشارکت بالا و مهم انتخاب فرد مناسب است، در تعارض است.»
وی با تاکید بر اینکه «آنچه ایشان بیان کرده است با مسلمات مبانی و اصول انقلاب و تشکیل نظام جمهوری اسلامی از یک سو و با مواضع و دیدگاه‌های هر دو رهبر انقلاب اسلامی در تعارض آشکار است» گفت: «در حقیقت جناب آقای مصری به ریشه‌های تئوریک و نظری این گزاره و اظهار نظر توجه نداشته‌اند‌. این نوع نگرش نسبت به رای ملت که مشروعیت نظام حسب قانون اساسی به آن وابستگی دارد، ناشی از احساس خود‌ برتر‌بینی عده‌ای و حیز دانستن خود برای صلاحیت ملک و ملت است.»
رسولی افزود: «در چنین نگاه قیم‌مآبانه‌‌ای و در مشارکت پایین با سازماندهی مهندسی شده امکان به کرسی نشاندن فردی از جناح اقلیت با کمترین پشتوانه رای میسر است.
کما اینکه در انتخابات اخیر مجلس شورای اسلامی برگزیدگان پایتخت فقط ۱۶درصد آرای واجدین شرایط را به عنوان مشارکت‌کننده کسب کردند و تبعا مجلس حداقلی و رییس‌جمهور با کمترین پشتوانه رای، شرایطی را فراهم می‌کند که بر خلاف سال ۷۶ که نرخ مشارکت ۷۹ و نیم درصد بود، است. در آن سال آقای خاتمی با ۲۰ میلیون رای رییس‌جمهور شد و رهبری در همان سال فرمودند که مردم در دوم خرداد حماسه آفریدند و این پشتوانه مردمی در عرصه داخلی و بین‌المللی مهم‌ترین دستاوردها را به نفع نظام جمهوری اسلامی رقم زد.»
این فعال سیاسی اصلاح‌طلب در ادامه گفت: «همچنان که مجلس برخاسته از حداقل رای مردم، نمی‌تواند ادعای برخورداری از حمایت مشارکت را داشته باشد و در اتخاذ مواضع مهم و راهبری فاقد اعتبار و اعتماد به نفس بالا است، رییس‌جمهور حداقلی نیز در جایگاه دوم بعد از رهبری قادر نخواهد بود که با راهبری مناسب قوه مجریه، از مصالح و منافع ملت بزرگ ایران حمایت کند.»وی تاکید کرد: «آنچه آقای مصری اشاره کرده‌اند تکرار حرف ناصحیح سخنگوی شورای نگهبان است که بر خلاف نص صریح قانون اساسی و فرمایشات رهبری گفته بود «مشارکت، تعیین‌کننده مشروعیت برای نظام نیست.» با کمال تاسف این گویه‌ها و رویکردها نشان از تلاش برای تغییر جهت در اصول و مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران است و بسیار نگران‌کننده است‌. امیدوار هستم که ان‌شاءالله در آینده با رهنمودهایی که از رهبری و بزرگان نظام دریافت خواهیم کرد، این باب بدعت‌گونه بسته شود.»
مشروعیت مردمی یا کاغذی
محسن رهامی، فعال سیاسی اصلاح‌طلب و حقوقدان در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» گفت: «اظهارات آقای مصری را دیدم و به نظر من این قضاوت قبل از انتخاب مردم است. این نگاه یعنی رای مردم وقتی خوب است که به آن‌که ما می‌خواهیم رای بدهند! و طبیعی است که این دیدگاه پایه‌های دموکراسی را زیر سوال می‌برد.»
وی با تاکید بر اینکه «بنای دموکراسی بحث آرای مردم است» گفت: «در دموکراسی بحث انتخاب درست و نادرست نیست. معدل شعور و انتخاب اکثریت همیشه بالاتر از معدل شعور و انتخاب اقلیت است. امام خمینی نیز بارها به اهمیت آرای مردم اشاره کرده و حتی در صحبت‌های خود با خبرگان رهبری صراحتا گفتند که آنچه اکثریت مردم می‌خواهند ملاک است حتی اگر اشتباه کنند. فرمود که شما قیم مردم نیستید. در انقلاب اسلامی که امام بنیان گذاشت، مردم مهم‌ترین اصل هستند.»
این فعال سیاسی اصلاح‌طلب توضیح داد: «امام در ابتدای انقلاب گفت که چون مردم مرا انتخاب کرده‌اند و از این مقام، دولت تعیین می‌کنم؛ یعنی ملاک مشروعیت خود را مردم دانست و نه نخبگان و یا علمای قم. بنابراین دیدگاه آقای مصری و برخی دیگر بر خلاف دیدگاه امام و رهبر انقلاب است و با ضربه به اصول دموکراسی موجب از بین رفتن آن می‌شود.»رهامی در واکنش به اظهارات چندی قبل کدخدایی مبنی بر اینکه مشارکت بالا مشروعیت نمی‌آورد، نیز گفت: «سخنان سخنگوی شورای نگهبان نیز به دور از مبانی امام و اصول دموکراسی بود. در همه دنیا پذیرش و مقبولیت یک نظام سیاسی به رای و خواست مردم بستگی دارد لذا اگر مردم کمتر بیایند و مشارکت کنند، مشروعیت نیز کمتر می‌شود.»وی افزود: «حکومت پهلوی هم می‌گفت که من از نظر قانونی مشروع هستم و درست هم می‌گفت قانون اساسی مشروطه به او مشروعیت می‌داد اما امام گفتند که این مشروعیت روی کاغذ است و مبنای مشروعیت، نظر مردم است. درباره دولت بختیار هم همین طور بود. او می‌گفت من دولت قانونی و مشروع هستم و دو دولت هم با هم نمی‌شود. امام هم می‌گفتند، بله دو دولت نمی‌شود اما شما مشروع نیستید چون مردم نمی‌خواهند. یعنی مبنای مشروعیت را خواست مردم می‌دانستند. آن زمان که بحث رای دادن نبود، مردم به خیابان آمدند و معلوم شد که مشروعیت با کیست. بنابراین حرف این آقایان کاملا خلاف اصول دموکراسی و تفکرات بنیانگذار انقلاب است.»رهامی در پاسخ به اینکه چطور است که با وجود تاکیدات رهبری درباره اهمیت مشارکت بالا، باز هم شاهد پیگیری این رویکرد از سوی برخی هستیم؟ گفت: «مساله این است که صرف توصیه و سخنرانی کفایت نمی‌کند. البته توصیه خیلی خوب است اما مسائل دیگری هم وجود دارد. دقت کنید که شش نفر از اعضای شورای نگهبان منصوب رهبری هستند و طبیعتا می‌شود از بین افرادی انتخاب شوند که دیدگاه آنان به رهبری و امام نزدیک‌تر باشد. به هر حال این انقلاب را مردم و دنیا با امام خمینی می‌شناسد نه با آقای جنتی و کدخدایی و… . وقتی اعضای شورای نگهبان و مجموعه آن با دیدگاهی که خلاف نظر امام و اصول دموکراسی است، عمل می‌کنند یعنی بر بنای یک سری اصول من درآوردی دموکراسی و اصول نظام جمهوری اسلامی را تهدید می‌کنند.»
جمع‌بندی
انتقاد از بیان اینگونه اظهارات متعارض با اصول مردم‌سالاری و مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران را دیگرانی نیز مطرح کرده‌اند. تازه‌ترین مورد آن اینکه علی لاریجانی پیش از ردصلاحیت در کلاب‌هاوس گفته بود «مرحوم شهید مطهری می‌فرمایند نباید فکر کنیم اگر فلان کسی می‌آید و چون اشکالی دارد مردم نباید انتخابش کنند. ایشان فرمودند بگذارید مردم اشتباه کنند حتی چند بار، آزادی باید بالفعل تجربه شود تا مردم توانمند شوند.»گفتن حرف‌هایی از این دست و انتقاد از رویکرد مصری، کدخدایی و دیگران اما به هیچ وجه کافی نیست. باید دید که آقایان سیاسیون، کارشناسان و تحلیلگران کی خطری که دموکراسی را تهدید می‌کند، جدی گرفته و برای رفع آن گامی جدی و فراتر از توصیه و مصاحبه برمی‌دارند.