تحقق بازآفرینی فرهنگ ایرانی

محسن رفیعیان*-تاریخ پر رمز و راز سرزمین کهن ایران امانتدار فرهنگ، هنر و بدایع چند هزارساله مردمان این مرز و بوم است‌. همه ساله گردشگران زیادی به امید آشنایی هرچه بیشتر با این تاریخ کهن و جاذبه‌های بسیار آن از شهرهای مختلف ایران بازدید می‌کنند و سوالات بسیاری از تاریخ ایران قبل و بعد از اسلام، سرگذشت ادیان در ایران و نحوه همزیستی آنها تا سوالاتی در مورد هنرهای بومی و سنتی و صنایع دستی و شاهکارهای معماری ایران در ذهن آنهاست‌. ولی متاسفانه بسیاری از این سوالات بی‌پاسخ می‌ماند و گردشگران هنگام بازگشت در اندیشه آن هستند‌.
شهر یزد مجموعه‌ای غنی از میراث مادی و معنوی را در خود جای داده و از این رو به عنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگران فرهنگ و هنر ایران شناخته می‌شود‌. بازدیدکنندگان این شهر نیز مشکل مطرح شده که ذکر شد را حس می‌کنند‌. اکثر گردشگران در اوقاتی که خارج از برنامه رسمی تور در اختیارشان است، نمی‌دانند که چگونه می‌توانند این اوقات را بارور کنند و بر غنای سفر خود بیفزایند‌. از طرفی اگر بخواهند تخصصی تر در مورد تاریخ، فرهنگ و هنر یزد یا به‌طور کلی ایران مطالعه کنند، به کجا مراجعه کنند. کتابخانه گردشگر، بستری برای پاسخگویی موثر به نیازهای اطلاعاتی گردشگران است‌. در این مجموعه، گردشگران می‌توانند با مطالعه کتاب‌هایی با فرهنگ، تاریخ و هنر ایران به زبان‌های زنده دنیا (چینی، آلمانی، پرتغالی، ایتالیایی، اسپانیول، انگلیسی، فرانسه و‌. ‌. ‌. ) آشنا شوند و در محیطی آرام و جذاب، ساعاتی را در این منابع سیر کنند‌.
کتابخانه گردشگر، تجربه‌ای چند بعدی در بافت تاریخی یزد است‌. از یک سو منجر به ارتقا و بهسازی بافت فرسوده شده و از طرف دیگر اعتلای صنعت گردشگری را به همراه داشته است‌. در دهه‌های اخیر، سیاست‌های متعددی در رویارویی با مسایل بافت‌های تاریخی، افزایش کیفیت محیطی، منزلت اجتماعی و سر زندگی آنها مطرح و برنامه‌های گوناگونی در این خصوص به اجرا درآمده‌‌اند‌. در این میان رویکرد بازآفرینی مبتنی بر فرهنگ، پتانسیل زیادی در بهبود وضعیت و رونق بافت‌های فرسوده دارد‌. زمینه اجرای این رویکرد در بازآفرینی بافت تاریخی فرسوده یزد نیز بسیار مهیاست‌. کتابخانه گردشگر (که اساسا با کتابخانه گردشگری که مورد استفاده متخصصان است متفاوت عمل می‌کند) یکی از فعالیت‌های مناسب تحقق بازآفرینی فرهنگ است‌. کتابخانه گردشگر به نوعی سرخط‌های جدید در یافتن منابع است و دانش بیشتر را در اختیار گردشگران قرار می‌دهد اما کتابخانه گردشگری مختص متخصصان صنعت گردشگری است‌.
در فضای سرمایه گذاری توسعه بافت‌های تاریخی، تفکر دوگانه هتل- رستوران سهم عمده‌ای از تغییر کاربری در بافت‌های تاریخی را رقم می‌زند‌. این در حالی است که صنعت گردشگری طیف متنوعی از کاربری‌ها را طلب می‌کند‌. بافت تاریخی و برنامه‌های بهسازی آن نیازمند تنوع‌بخشی از فعالیت‌ها برای تحقق حیات حقیقی در باز آفرینی شهری است‌.
بازخوانی ضرورت تاسیس کتابخانه گردشگر
ضرورت توسعه فرهنگ کتابخوانی و توجه به توسعه مراکز اطلاع رسانی، امروزه بیش از پیش احساس می‌شود‌. از طرفی گردشگری و سفر در زمینه خاص آن در کشور ایران همراه با یادگیری است و شهرهای تاریخی ایران امروزه مقصد درصد بالایی از گردشگران هستند‌. همچنین گردشگران به یادگیری و پژوهش، هرچند اجمالی حین سفر اهمیت می‌دهند و به دنبال یافتن پاسخ سوالات خود هستند‌. از طرفی هم درصدی از گردشگران نیز با هدف بررسی فرهنگ، هنر و تمدن ایران، برنامه سفر خود را تنظیم می‌کنند‌. کتابخانه گردشگر محلی برای پرداختن به این مهم است و از این حیث منحصر به فرد نیز هست‌. تاکنون چندین کتابخانه گردشگری در کشور راه‌اندازی شده است، اما هیچ کدام نتوانسته‌اند تبدیل به کتابخانه گردشگر نیز شوند‌. کتابخانه گردشگر تمرکز خود را در سرویس‌دهی به گردشگران قرار داده و تنظیم منابع و نحوه سرویس‌دهی متناسب با نیازهای آنان است‌. این کتابخانه به هیچ عنوان داعیه تبدیل شدن به یک مرکز تخصصی اطلاع‌رسانی گردشگری را ندارد و با حداقل منابع، سعی در سرویس‌دهی سریع و جامع و کامل به گردشگران دارد‌.
کتابخانه گردشگر از میان سه نگاه متداول که فرهنگ دور از اقتصاد، فرهنگ در فرع اقتصاد و فرهنگ راهبر اقتصاد را شامل می‌شود، گونه سوم را برگزیده و پلان کسب و کار خود را بر اقتصاد گردشگری تنظیم می‌کند‌. یعنی در عین اینکه به دنبال سرویس‌دهی تخصصی اطلاع‌رسانی به گردشگران است، با تعریف حق عضویت روزانه، هفتگی، ماهانه، فصلی و سالانه، چرخ اقتصاد خود را اداره کرده و با بهره‌گیری از جاذبه‌های بافت تاریخی و موقعیت خود، سعی در خودبسندگی اقتصادی در تلفیق فرهنگ، اقتصاد، محرک توسعه در زمینه جغرافیایی و فرهنگی خود است‌. این رویکرد هم ادامه مسیر این فعالیت را تضمین می‌کند و هم در سایر نقاط، قابل الگوبرداری است‌. به بیان دیگر، این حرکت فرهنگی از توجیه اقتصادی نیز برخوردار است‌.
فعالیت‌های تعریف‌شده
فعالیت‌های کتابخانه به‌طور عمده در دو زمینه علمی و فرهنگی صورت می‌گیرد به‌طوری که قسمتی از فضا به فعالیت‌هایی همچون برگزاری سخنرانی و سمینارهای علمی-فرهنگی اختصاص یافته است، قسمتی نیز تبدیل به مخزن کتاب، کتابخانه و محل مطالعه شده و در حاشیه آن، خدماتی مرتبط با گردشگری و فعالیت‌های پذیرایی صورت گرفته است‌.
کتابخانه
این پروژه مجموعه‌ای از کتاب‌های متعدد در موضوعات گوناگون فرهنگی، هنری، تاریخی، معماری، دینی و مذهبی مرتبط با کشور ایران به زبان‌های زنده دنیا فراهم آورده است‌. گردشگران می‌توانند در این مجموعه و محیط آرام آن، ساعت‌ها به بررسی منابع پرداخته و اطلاعات خود را در خصوص کشور ایران غنا بخشند‌.
سخنرانی و سمینارهای علمی، فرهنگی
با برنامه و زمانبندی مشخصی که قبلا به طرق گوناگون به اطلاع گردشگران رسیده، سمینارهایی با موضوعات فرهنگی، هنری و تاریخی توسط اساتید مجرب دانشگاه و صاحبنظران در محل کتابخانه به زبان‌های انگلیسی، آلمانی، فرانسه، اسپانیول و چینی برگزار می‌شود‌. این سمینارها محل بحث، تبادل نظر و پرسش و پاسخ خواهد بود‌.
معرفی محدوده و موقعیت پروژه
کتابخانه گردشگر که با عنوان خانه تاریخی «رفیعیان» شناخته می‌شود، در ضلع شمال شرقی بوستان شاه ابوالقاسم شهر یزد واقع شده است‌. محله‌ شاه ابوالقاسم از شمال به محله کوشک نو، از جنوب به محلات دروازه‌شاهی و چهار سوق، از شرق به محلات فهادان و بازار نو و از غرب به محله لرد کیوان و خیابان سید گل سرخ محدود است‌. نام این محل، ماخوذ از اسم شهاب‌الدین قاسم طراز است که در قرن هشتم هجری در قسمتی از شهر، مدرسه و مسجدی را به همین عنوان تاسیس کرد و نامش به مرور ایام به صورت شاه ابوالقاسم متداول شده است‌.
از جمله اماکن تاریخی شاخص این محل می‌توان به موارد فوق اشاره کرد: مسجد شاه ابوالقاسم‌، بقعه شهاب‌الدین طراز، حسینیه شاه ابوالقاسم، آب‌انبار شاه ابوالقاسم، خانه معدن نطق، بوستان شاه ابوالقاسم، مسجد تشکری، مدرسه کمالیه (بقعه شاه کمال)، حمام کمالیه، آب‌انبار جنک، خانه وزیر، خانه حظیره یزدی، خانه سیدعلی‌محمد وزیری، مسجد وزیر، مسجد علاقه بند و بقعه سید عبدالنبی‌ که در میان آنها مسجد علاقه‌بند، خانه معدن نطق و بوستان شاه‌ابوالقاسم در مجاورت ملک هستند‌.
خانه رفیعیان به شماره ۳۱۲۸۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و مالکیت این خانه مطابق پرونده ثبتی آن از سال ۱۳۳۴ خورشیدی مشخص است‌. ‌. این مجموعه فامیلی دارای حیاط اندرونی، بیرونی و نارنجستان بوده و مطابق اسناد، ابتدا در مالکیت محمدحسین اقبالات، سپس در مالکیت صدیقه پارسی پور و بعد از آن به مالکیت محسن رفیعیان در آمده است‌. خانه مذکور قسمتی از عمارت بزرگ‌تری با سه حیاط بوده که در واقع به عنوان بیرونی عمارت محسوب می‌شده و در سال‌های گذشته با دیوارهایی به سه خانه و حیاط مجزا تقسیم شده‌اند‌. قدمت این بنا مربوط به دوره زندیه و اوایل قاجار است اما با توجه به گمانه‌های صورت گرفته و برخی شواهد، قسمت‌هایی از بنا متعلق به قبل از دوره زندیه است‌. در طول زمان و مخصوصا از دوران قاجار به بعد، الحاقات بسیاری به بنا اضافه شده و از این رو خانه با قدمت قاجار به ثبت شده است‌. الحاقات دوره پهلوی نیز معماری قاجاری خانه را به شدت تحت تاثیر قرار داده و از این خانه بنایی کاملا پهلوی ساخته است که از آن جمله می‌توان به حذف ۵ دری‌ها و تیغه کردن کاربندی‌های نما و دهانه تالار اشاره کرد‌. شاید هم دلیل این اتفاق را توجه دیدگاه مدرنیسم در قرون اخیر دانست که در اثر آن تمامی تزئینات خانه به زیراندودهای گچی پنهان شده تا تزئینات بدون کارکرد را محو کنند‌.
* موسس کتابخانه بین‌المللی گردشگر یزد