تحلیلی بر ابعاد زنانه سریال «شبکه مخفی زنان»

چند روزی می‌شود که آخرین پرده از سریال «شبکه مخفی زنان» از تلویزیون پخش شده است. این مجموعه‌ در حالی منتشر شد که پخش آن به علت توقیف، یک سال و نیم به طول انجامید. این توقیف با اصلاحاتی همراه بود و بخشی از این اصلاحات به صورت صدای ممتد بوق به‌جای کلام بازیگران اعمال شده بود. در ادامه این متن به تحلیل، نقد و بررسی این سریال می‌پردازیم که موضوع آن جریانات متشکل زنان در ابتدای دوران پهلوی است که کاراکترهای اصلی این داستان، میرزامحمود زنبورکچی (مردی در آرزوی همسر پنجم) با بازی سیامک انصاری و دلبرجان تاجرباشی (فعال حقوق زنان و معشوق از همه‌جا بی‌خبر میرزا) با بازی لیلا حاتمی هستند.
پس از رونمایی داستان از زنان مخفی میرزامحمود، به نظر می‌رسید منظور از عنوان «شبکه مخفی زنان»، شبکه مخفی زنان میرزامحمود باشد و قرار است زنان بیچاره میرزا در آخرین پرده‌های داستان یکدیگر را پیدا کنند و راز او برملا شود، اما این پیش‌بینی در میانه سریال با شکست روبه‌رو شده و زنان میرزا حمود زودتر از آنچه که مخاطب انتظار دارند، یکدیگر را کشف می‌کنند. تحلیل دیگر مخاطب از عنوان سریال این است که احتمالا موانعی بر سر راه کانون بانوان ایجاد می‌شود و در نهایت دلبرجان تاجرباشی یا سایر زنان فرنگی‌مآب آن، شبکه‌ یا انجمنی سری تشکیل می‌دهند. این سریال در جدال با فمینیسم نسخه‌شده و سیاسی، فمینیسم رادیکال و از طرفی فمینیسم سوسیالیستی و به نوعی موید مواضع فمینیسم لیبرال و معتدل است. ابهام درمورد عنوان سریال تا چند قسمت نهایی همچنان حفظ می‌شود و در نهایت مخاطب با نمونه‌ای ایرانیزه از شبکه‌ای زنانه مواجه می‌شود که قطب اقتصادی و مدیریتی آن برعهده زن متمول میرزامحمود زنبورکچی است. زنی از خانواده‌ای سرشناس، سنتی و زمین‌دار که از قضا دست چندانی در امور سیاسی نوین نداشتند.
زنان نگون‌بخت میرزامحمود و سایر زنان مورد ستم واقع‌شده‌ای که در ابتدا به کانون بانوان پناه آوردند، زنانی مستضعف و منتظر نفس مسیحایی منجی به نظر می‌رسند و اگرچه همین کانون بانوان، سخنرانی‌های شورانگیز کاراکترها و تک‌گویی‌های زنان از ستمی که دیده‌اند، در داستان نقشی محوری دارد، اما در نهایت خود همین زنان، در چارچوب‌های معمول دست به اصلاح نگرش‌های خود می‌زنند و پناه خود می‌شوند. این داستان نه دلبرجان تاجرباشیِ باربی‌فیسِ سفارش‌شده، که خانم سلطانی است که بسان ققنوس از آتش ظلمی که به جان جوانی و زندگی‌اش افتاده، برمی‌خیزد. البته خیزشی که علیه مردانگی قیام نکرده و حتی با حفظ یکپارچگی، بخش‌هایی از مردانگی شخصیت فردی‌اش را حفظ کرده است. تکثر یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جهان زیست زنانه است. زنان میرزامحمود نیز هر کدام متعلق به گروه خاصی از مردم جهان سنت‌ هستند به خوبی شخصیت‌پردازی شده‌اند. گفتار و رفتار هر یک از آنان، طبقه‌ای که به آن تعلق دارند را شفاف می‌کند. زن اول، همان‌گونه که گفته شد، زنی اشراف‌زاده است. زن دوم، به طبقه متوسط شهری تعلق دارد که در دنیای رمل و جادو و جن و پری سیر می‌کند. زن سوم، عطار و طبیب‌ سنتی است و با گل و گیاه سروکار دارد و به جای تمسک به جادو، از دواهای عطاری توقع پسردار شدن دارد. زن چهارم نیز در جهانی مردانه مربوط به طبقه فقیر و لوطی‌منش زیست کرده است. نویسندگان و کارگردان به خوبی توانسته‌اند نماینده‌هایی از انواع گوناگون زنان ایرانی را در سریال‌ خود داشته باشند تا به مخاطب القا کنند مرهم زخم‌های تاریخی زنان این دیار نه در رخت‌شورخانه کپی‌شده همسایگان غربی که در خانه‌ خانم سلطان همین سرزمین است. باوجودی که سریال از تعداد زیادی بازیگر بهره‌ برده است، اما در شخصیت‌پردازی آنان ناکام نمانده و همه شخصیت‌ها ویژگی‌های به‌خصوص خود را به نمایش گذاشته‌اند. دختران میرزامحمود نیز با وجودی که او به شدت درصدد داشتن فرزند پسر است، از این غائله مستثنا نیستند.زن فرنگی‌مآب داستان، بانوی فمینیست آراسته، زنی است که نه‌تنها توسط میرزامحمود زنبورکچی فریب خورده است، بلکه آلت دست جریانات سیاسی روز و خانواده صاحب‌منصب خود شده و حتی جانش نیز در خطر است. این شخصیت نیز به خوبی ترک‌های نسخه‌ الگوی کپی پیست‌شده غربی برای زن ایرانی را به نمایش گذاشته است. زنی که خود نیز در آخر به خانم سلطان خانم پناه می‌آورد و اقرار می‌کند سلطان خانمی که خود روزی در کانون بانوان استمداد طلبیده بود، به خوبی توانسته برای زنان قدمی بردارد.
انتخاب سیامک‌انصاری، مرد معقول و مظلوم کمدی ایران، برای نقش میرزامحمود زنبورکچی، انتخاب دقیق و حکیمانه‌ای است. مرد چندهمسره داستان شبکه مخفی‌ زنان، مردی با سبیل چماقی که پرشوکت و غیرمنطقی نیست. مردی معمولی است که گاهی نیز دل مخاطب را با خود همراه می‌کند. مردی که حقوق زنان را زیر پا می‌گذارد، فرزندان دخترش را ارج نمی‌نهد و چندین همسر اختیار کرده است، مردی معمولی و صاحب‌منصب و امروزی است که مدعی حقوق زنان نیز هست.
سریال شبکه مخفی‌زنان، سریالی زنانه است. تکثر در سریال، منجر به عدم تعمق آن نشده است. برخلاف سایر تولیدات تاریخی، بر تاریخ اجتماعی مردمان صد سال گذشته تاکید واضحی دارد. در طول داستان باوجودی که در مقام نقد تاثیرات جریان‌های سیاسی بر وضعیت زنان است، نشانی از رضاشاه و دم و دستگاهش نمی‌دهد، اما تاثیرات تصمیمات و وقایع سیاسی آن دوران بر زیست اجتماعی مردم و به ویژه زنان را به مخاطب عرضه می‌کند.