ترک تحصیل و افت تحصیلی در سایه فقر

اگر بخواهیم به دلایل افت تحصیلی و ترک تحصیل دانش‌آموزان نگاه کنیم و به یک جمع‌بندی کلی برسیم، باید بگوییم نبود عدالت آموزشی، نادیده گرفتن پرورش در کنار آموزش، برخوردهای سلیقه‌ای و ایدئولوژیک در انتخاب معلم به‌علاوه عاملی مانند فقر عمده‌ترین عوامل بروز این آمارهای فاجعه‌بار در نظام آموزشی ما هستند. براساس آمارهای رسمی و غیررسمی، روند افت تحصیلی در کشور از 10‌سال گذشته آغاز شده و شدت گرفته است اما این روند با ورود ویروس کرونا به کشور شتاب بیشتری گرفت و البته حتی بعد از تمام‌شدن پاندمی و برخلاف ادعاهای مسوولان آموزش و پرورش، این روند نه‌تنها کندتر نشد که رکوردهای تازه‌ای از خود به جا گذاشت. زمانی که رضامراد صحرایی در یک سخنرانی از رسیدن نظام آموزشی کشور به قله و الگوی جهانی‌شدن آن حرف زد، اکثر کارشناسان حوزه آموزش و پرورش این سوال برای‌شان پیش آمد که آیا واقعا منظور همین نظام آموزشی است که حالا هم رکورد افت تحصیلی را شکسته و هم رکورد افزایش آمار ترک تحصیل دانش‌آموزان را؟ مراد صحرایی زمانی چنین ادعایی کرد که براساس آمار مرکز پژوهش‌های مجلس، افت تحصیلی در سال‌های 1402-1401 در کشور طی 25‌سال گذشته بی‌سابقه بوده است. این روند اما کنترل نشد و حتی در سال‌1403 هم با اعلام معدل 10ونیم دانش‌آموزان پایه‌های دهم و یازدهم و دوازدهم، این واقعیت تلخ یک بار دیگر خود را نشان داد. اما مساله اینجاست که چه عواملی باعث بروز چنین اتفاقاتی در حوزه آموزش‌وپرورش کشور شده است. شاید پاندمی کرونا و ناآشنایی نظام آموزشی ما با آموزش مجازی و دسترسی‌نداشتن تمام دانش‌آموزان به وسایلی مانند گوشی تلفن همراه و تبلت یکی از دلایل باشد اما این روند خیلی قبل از پاندمی کرونا آغاز شده و درست دو سال بعد از پایان یافتن همه‌گیری کرونا رکورد شکسته است.
نگاهی به آمارهای رسمی ترک تحصیل از 1393 تا 1403
براساس آمارهایی که از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر شده، تعداد دانش‌آموزانی که ترک تحصیل کرده‌اند در سال‌های 1394-1393 عددی بالغ بر 347 هزار و 203 نفر بوده است. همین آمار در سال‌های 1399-1398 کاهشی 22‌درصدی پیدا کرده و به 270‌هزار و 555‌نفر رسیده است. اما در سال تحصیلی 1401-1400 این آمار با رشد 3درصدی به 279‌هزار و 19‌نفر افزایش یافته است. در بخش دیگری از همین گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، آمار افرادی که در سال تحصیلی
1395-1394 ترک تحصیل کرده‌اند در تمامی مقاطع تحصیلی به 862‌هزار و 777‌نفر رسیده که البته در سال تحصیلی 1401-1400 این عدد با رشد 26‌درصدی به 911‌هزار و 272‌نفر افزایش پیدا کرده است. اما آمارهای روی کاغذ در سال تحصیلی 1404-1403 از بازماندن 790‌هزار دانش‌آموز از تحصیل خبر می‌دهند؛ آماری که به عقیده کارشناسان، نمی‌تواند دقیق باشد و البته همین آمار هم در بین جمعیت 16‌میلیون نفری دانش‌آموزی کشور رقمی نگران‌کننده و فاجعه‌بار است.
افت تحصیلی و ترک تحصیل به عوامل متعددی بستگی دارد
علی میرزایی، کارشناس آموزش و پژوهشگر اجتماعی، دراین‌باره به تجارت‌نیوز گفت: نمی‌توانیم یک عامل را به‌تنهایی باعث بروز چنین آمارهای تلخی بدانیم. وقتی از افت تحصیلی و ترک تحصیل دانش‌آموزان حرف می‌زنیم مسائل زیادی می‌توانند در این زمینه دخیل باشند. اگر بخواهیم مساله را به دوران کرونا محدود کنیم، باید بگوییم بی‌تجربه بودن سیستم آموزشی ما در مواجهه با آموزش مجازی یکی از دلایل عمده افت تحصیلی در دوران پاندمی بوده است. از طرف دیگر دسترسی‌نداشتن تمام دانش‌آموزان به وسایل الکترونیک عامل افزایش ترک تحصیل در سال‌های پاندمی بوده است.
وی افزود: متاسفانه ما هم در زمینه آموزش نیروی معلم مسلط بر تدریس در فضای مجازی دچار مشکلات عدیده بوده و هستیم و همین امر باعث شد روند افت تحصیلی در زمان پاندمی کرونا و مجازی‌شدن کلاس‌های درس سرعت بیشتری بگیرد؛ هم ناآشنایی با نحوه تدریس در کلاس‌های مجازی این کلاس‌ها را به محلی برای تولید محتوای طنز در فضای مجازی تبدیل کرده بود. از یک طرف هم دانش‌آموزانی بودند که به دلیل محرومیت حتی توان حضور در همین کلاس‌های مجازی را نداشتند.
این پژوهشگر اجتماعی توضیح داد: اما مساله اینجاست که افت تحصیلی در کشور ما قبل از پاندمی کرونا و در اواخر دهه‌80 و اوایل دهه‌90 آغاز شد. در آن زمان تغییر در روند آموزشی کشور و جابه‌جایی‌هایی که صورت می‌گرفت یکی از دلایل این افت تحصیلی بود. از سوی دیگر در همان سال‌ها بود که اولین اعتراضات فرهنگیان به معیشت آغاز شد.
میرزایی گفت: از طرف دیگر تبعیضی که بین دانش‌آموزان مدارس دولتی و غیرانتفاعی روزبه‌روز بیشتر و عیان‌تر می‌شد یکی دیگر از علل دلزدگی و افت تحصیلی دانش‌آموزان به‌خصوص در مدارس دولتی بود. ضمن اینکه خدمات آموزشی هم به‌دلیل همان نارضایتی‌های معیشتی به طرز چشمگیری افت کیفیت پیدا کرد.
این کارشناس آموزش در بخش دیگری از توضیحات خود به مساله فقر و تاثیر آن بر افزایش میزان ترک تحصیل و همچنین افت تحصیلی دانش‌آموزان اشاره کرد و ادامه داد: ما نمی‌توانیم در هیچ موردی از مسائل و مشکلات اجتماعی مساله فقر را نادیده بگیریم. ترک تحصیل و افت تحصیلی هم به‌نوعی آسیب و مشکل اجتماعی هستند.
وی افزود: رکوردشکنی ترک تحصیل در کشور ما طی دو سال گذشته به‌طور واضح نشان از ناتوانی مردم در تامین هزینه‌های آموزشی فرزندان‌شان دارد. مساله فقط طلب پول‌کردن مدارس از اولیای دانش‌آموزان نیست؛ مساله تهیه ملزومات مدرسه مانند کیف و لباس فرم و البته کتاب و دفتر است که تورم افسارگسیخته باعث شده بسیاری از خانواده‌ها توان تامین این ملزومات را نداشته باشند.
علی میرزایی در ادامه به مساله افت تحصیلی به‌طور اخص اشاره کرد و گفت: «متاسفانه آخرین آماری که از میانگین معدل دانش‌آموزان تهیه شده فاجعه‌بار است. اما این مساله هم دلایل خاص خودش را دارد. طی سال‌های گذشته به‌خصوص از سال‌1400 تا 1403 ما با اخراج معلمان باتجربه و رد صلاحیت معلمان باسابقه در آموزش و پرورش مواجه بودیم.
این اتفاق در حالی رخ داد که معلمان بی‌تجربه و بعضا فارغ‌التحصیلانی که هیچ آموزشی برای اداره کلاس درس و نحوه انتقال مفاهیم به دانش‌آموزان ندیده بودند جای این معلمان را گرفتند.
او ادامه داد: بیشترین آسیب را هم در این میان مدارس دولتی متحمل شدند چون مدارس غیرانتفاعی می‌توانند از معلمان خارج از چارچوب آموزش‌وپرورش هم استفاده و با عناوین حق‌التدریسی و… از آنها دعوت به کار کنند. اما در مدارس دولتی چنین امکانی وجود ندارد. طی این بازه زمانی، معلمانی به مدارس دولتی راه یافتند که حتی نحوه صحیح برخورد با دانش‌آموز را هم نمی‌دانستند چه برسد به اینکه بخواهند در تدریس موفق عمل کنند.
این کارشناس آموزش در آخر گفت: در مجموع اگر بخواهیم به دلایل افت تحصیلی و ترک تحصیل دانش‌آموزان نگاه کنیم و به یک جمع‌بندی کلی برسیم، باید بگوییم نبود عدالت آموزشی، نادیده گرفتن پرورش در کنار آموزش، برخوردهای سلیقه‌ای و ایدئولوژیک در انتخاب معلم به‌علاوه عاملی مانند فقر عمده‌ترین عوامل بروز این آمارهای فاجعه‌بار در نظام آموزشی ما هستند.