تغییر زمین بازی

گروه انرژی- اقتصاد ایران به شدت تحت تاثیر تحریم‌های آمریکا قرار گرفته است و در حالی روزهای پرفراز و نشیبی را سپری می‌کند که کارشناسان دلیل اصلی آن را خام‌فروشی نفت ایران و وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی می‌دانند.
بنابراین برای بی‌اثر کردن تحریم‌های نفتی یا باید به فکر تامین مالی بودجه دولت از سایر منابع مالی باشیم یا از خام‌فروشی نفت عبور و با توسعه صنایع پالایشی و پتروپالایشی نفت خام را به فرآورده‌های نفتی تبدیل و آن را صادر کنیم.
بررسی طرح‌های پالایشی و پتروپالایشی کشور نشان می‌دهد حتی در دوران تحریم، مشکلی در بخش تامین تجهیزات، فناوری و حتی راه‌اندازی این واحدها وجود نداشته بلکه مانع اصلی، عدم تامین مالی بوده است.
در همین حال نجات صنعت نفت کشور وابسته به طرحی برای تسهیل سرمایه‌گذاری در آن است. در این میان تامین مالی از طریق صندوق توسعه ملی و تامین مالی از طریق جذب فاینانس خارجی دو راهکار رایج مطرح‌شده برای تامین مالی این پروژه بوده است .
اما اکنون با توجه به شرایط دیپلماسی و بانکی کشور، صف طولانی درخواست‌کنندگان وام صندوق توسعه ملی و عدم پرداخت تمامی نیاز مالی پروژه از سوی این صندوق، مسیر مناسبی برای تامین مالی پروژه‌های ایجاد و توسعه پالایشگاهی به نظر نمی‌رسد.
از این‌رو طرحی با هدف هدایت سرمایه‌های مردمی به سمت توسعه طرح‌های پالایشی در دستور کار مجلس قرار گرفت که در نهایت پس از کش و قوس‌های فراوان نمایندگان مجلس شورای اسلامی روز گذشته کلیات طرح افزایش ظرفیت پالایشگاه‌های میعانات گازی و نفت خام با استفاده از سرمایه‌گذاری مردمی را تصویب کردند.
به گفته علی بختیار عضو کمیسیون انرژی مجلس با تصویب این طرح می‌توان نقدینگی موجود در جامعه را به سمت تولید هدایت کرد و این طرح باعث می‌شود که نقدینگی موجود به جای آنکه به سمت بازار مسکن، خودرو و سکه برود، به سمت مشارکت در احداث پالایشگاه‌های میعانات گازی سوق پیدا کند.
وی بیان کرد: این طرح با همکاری سازمان برنامه و بودجه، بازار بورس، شرکت ملی نفت، شرکت پالایش و پخش و وزارت نفت تهیه و تدوین شده که لازم است از مسوولان این نهادها تشکر و قدردانی شود.
همچنین در ادامه جلسه سیدکاظم دلخوش در موافقت با این طرح گفت: در حال حاضر نقدینگی موجود در جامعه بسیار زیاد است که باید این سرمایه به سمت تولید هدایت شود.
نماینده مردم صومعه‌سرا در مجلس با بیان اینکه طرح افزایش ظرفیت پالایشگاه‌های میعانات گازی و نفت خام با استفاده از سرمایه مردمی، مبتنی بر قوانین بالادستی است، گفت: قوانین بسیار زیادی درباره استفاده از سرمایه‌های مردم در بخش پالایشگاه‌های میعانات گازی وجود دارد که باید اقدامات لازم در این زمینه انجام شود و بخش خصوصی و مردم در این زمینه وارد شوند تا نقدینگی کشور به سمت افزایش ظرفیت تولیدی پالایشگاه‌های گازی و نفت خام حرکت کند.
حمایت مرکز پژوهش‌ها از طرح توسعه پتروپالایشگاه‌ها
در این خصوص مرکز پژوهش‌های مجلس نیز ضمن حمایت از تصویب طرح افزایش ظرفیت پالایشگاه‌های میعانات گازی و نفت خام با استفاده از سرمایه‌گذاری مردمی اعلام کرد طرح پیشنهادی بر مبنای اعطای تنفس خوراک می‌تواند منابع مورد نیاز برای تبدیل نفت خام به فرآورده در داخل کشور را فراهم سازد.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با انتشار گزارشی با عنوان «اظهارنظر کارشناسی درباره طرح افزایش ظرفیت پالایشگاه‌های میعانات گازی و نفت خام با استفاده از سرمایه‌گذاری مردمی» اعلام کرد: افزایش ظرفیت فرآورش نفت و میعانات گازی به اندازه تمام نفت و میعانات گازی تولیدی در کشور، استراتژی هوشمندانه برای بی‌اثر کردن تحریم‌ها و ایجاد اشتغال در کشور است.
در بخش «مقدمه» گزارش بازوی کارشناسی مجلس آمده است: «از مجموع ۹/۳ میلیون بشکه نفت خام تولید شده از میادین نفت کشور، ۷/۱ میلیون بشکه (معادل ۴۲ درصد) در داخل کشور به عنوان خوراک واحدهای پالایشگاهی استفاده شده و توان صادرات ۲/۲ میلیون بشکه باقیمانده به صورت خام به خارج از کشور وجود دارد.
یکی از مهم‌ترین ابزارهای ایالات متحده آمریکا برای تحریم ایران، ممنوعیت خرید نفت از ایران است. استراتژی هوشمندانه در حوزه انرژی که غیر از بی‌اثر کردن تحریم‌ها می‌تواند ثمرات قابل توجهی در اشتغال نیز داشته باشد افزایش ظرفیت فرآورش نفت و میعانات گازی به اندازه تمام نفت و میعانات گازی تولیدی در کشور است به‌صورتی که تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی نیز برای سهم مناسبی از آن متناسب با بازار منطقه‌ای مهیا شود.
اما توسعه ظرفیت پالایشگاهی و پتروپالایشگاهی کشور با برخی مشکلات مواجه است که موجب طولانی شدن دوره ساخت معدود طرح‌های در برنامه شده است. از بین تمامی مشکلات، مشکل «تامین مالی» و «به ثمر نرسیدن فاینانس‌های خارجی» را می‌توان مهم‌ترین مانع توسعه طرح‌های پالایشی و پتروپالایشی دانست. به همین منظور در این طرح به ارائه روشی برای تامین مالی داخلی پروژه‌های مذکور به کمک منابع مردمی از طریق «اعطای تنفس خوراک» پرداخته شده است.»
در ادامه این گزارش، این مرکز پژوهشی به اظهارنظر درباره ضرورت طرح افزایش ظرفیت پالایشگاه‌های میعانات گازی و نفت خام با استفاده از سرمایه‌گذاری مردمی پرداخته و اعلام کرده است: «احداث پالایشگاه‌ها و پتروپالایشگاه‌ها با فناوری روز که درصد نفت کوره در سبد فرآورده‌های آنها کمتر از ۱۰ درصد باشد، تکلیف دولت است.
ماده (۴۴) برنامه ششم توسعه، ایجاد ظرفیت پالایش ۷/۲ میلیون بشکه نفت و میعانات گازی را تا پایان برنامه مذکور تاکید کرده است و طبق این ماده دولت موظف است تسهیلات لازم برای ایجاد ظرفیت مذکور با ضریب پیچیدگی بالا توسط بخش غیردولتی را به نحوی برنامه‌ریزی و اجرا کند تا ترکیب تولید فرآورده آنها اساسا به محصولات سبک‌تر و میان‌تقطیر اختصاص یابد و سهم نفت کوره در الگوی پالایش از ده درصد بیشتر نشود.
با توجه به اینکه پس از اجرای قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل چهل‌وچهارم قانون اساسی، وزارت نفت نمی‌تواند بیش از ۲۰ درصد سهام هر شرکت پالایشگاهی یا پتروشیمی را داشته باشد، عملا سیاست توسعه صنایع پایین‌دستی نفت در تقسیم کار قانون مذکور به‌عهده بخش خصوصی گذاشته شده است.
تامین مالی مهم‌ترین مشکل در مسیر احداث پتروپالایشگاه‌ها
اما مهم‌ترین مشکلی که طی سال‌های اخیر در مسیر احداث پتروپالایشگاه‌ها وجود داشته بحث تامین مالی بوده است. طی ۲۰ سال گذشته تنها دو طرح پالایشی توسعه پالایشگاه امام‌خمینی (ره) شازند و دیگری پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج فارس در ایران به‌ثمر نشسته است. طرح توسعه و تثبیت ظرفیت پالایشگاه آبادان نیز تا ۵۰ درصد پیشرفت داشته است و در ادامه به دلیل مشکل «تامین مالی» در برهه‌هایی از زمان با توقف و یا با کندی طی چند سال اخیر مواجه شده است.»
استفاده از نقدینگی سرگردان برای تکمیل پتروپالایشگاه‌ها
در بخش بعدی این گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «تامین مالی داخلی و مردمی» آمده است: «وابستگی صنعت خصوصا صنعت نفت کشور به فاینانس خارجی برای تامین مالی پروژه‌های توسعه‌ای، به دلیل ضعف روش‌های تامین مالی داخلی و مردمی است. با توجه به شرایط فعلی کشور و لزوم هدایت نقدینگی به سمت فعالیت‌های مولد، جذب سرمایه مورد نیاز برای توسعه این پتروپالایشگاه‌ها از منابع خرد و نیمه‌خرد مردمی، موجب می‌شود که بخشی از نقدینگی سرگردان موجود در کشور که صرف سوداگری در بازار مسکن، خودرو، ارز و طلا می‌شود در راستای اینگونه فعالیت‌های مفید تولیدی قرار گیرد.
در این طرح سهامداران شرکت مجری موظفند حداکثر یک سال پس از دریافت مجوز، نسبت به واگذاری حداقل ۳۰ درصد سهم شرکت مجری از طریق «عرضه سهام» یا «صدور واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری پروژه» و یا «انتشار اوراق بهادار قابل تبدیل به سهام» اقدام کنند.»
افزایش ۵ درصدی IRR طرح احداث پالایشگاه‌ها با اعطای تنفس خوراک
بازوی کارشناسی مجلس درباره حمایت از طریق اعطای «تنفس خوراک» اعلام کرده است: «منظور از تنفس خوراک، اعطای خوراک در تمام یا بخشی از سال‌های اول و دوم پس از بهره‌برداری واحد است به‌صورتی که هزینه خوراک در این مدت به عنوان وام صندوق توسعه ملی به مجموعه سهامداران پالایشگاه یا پتروپالایشگاه به حساب آید و طی ۱۲ سال با نرخ سود ۴ درصد ارزی بازپرداخت شود. این اقدام نرخ بازده داخلی(IRR) طرح را تا ۵ درصد افزایش می‌دهد و مهم‌تر از آن به جذابیت طرح برای استقبال مردم و سرمایه‌گذاران داخلی در راستای تامین سرمایه سریع پروژه منجر می‌شود. این اقدام را می‌توان نوعی از حمایت در قالب تامین مالی جایگزین که در تسهیل تامین مالی طرح‌های زیرساختی و توسعه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد دانست.»
سرمایه لازم برای افزایش ظرفیت پالایشی کشور قابل جمع‌آوری است
در بخش پایانی گزارش این مرکز پژوهشی با عنوان «جمع‌بندی و پیشنهاد» آمده است: «توسعه ظرفیت پالایشی کشور به اندازه تمام نفت و میعانات گازی تولید شده در کشور، بیش از آنکه نیازمند حمایت‌های دولت از ابعاد فنی و مهندسی باشد، نیازمند تسهیل‌گری و تنظیم‌گری دولت در بُعد تامین مالی است.
افزایش ۲ میلیون بشکه در روز به ظرفیت پالایش نفت کشور، نیازمند حدود ۴۰ میلیارد دلار است که با نرخ تسعیر ده هزار تومان، معادل ۴۰۰ هزار میلیارد تومان سرمایه است که با توجه به نقدینگی موجود و همچنین تدریجی بودن انجام طرح در جامعه قابل جمع‌آوری است. کافی است مردم و بخش خصوصی نسبت به دریافت سود قطعی مشارکت در پروژه‌های مذکور مطمئن باشند. طرح پیشنهادی می‌تواند این اطمینان را به سرمایه‌گذاران دهد و منابع مورد نیاز برای تبدیل نفت خام به فرآورده در داخل کشور را فراهم سازد. همچنین با توجه به اینکه انجام طرح و نیاز ارزی آن به ‌صورت تدریجی است، بنابراین فشار ارزی آن در شرایط کنونی قابل تحمل و انجام است.