تله غرب در شرق

معصومه معظمی- طالبان که با خبر خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان از میانه اردیبهشت‌ماه حملات گسترده‌ای را علیه نیروهای دولتی در سراسر افغانستان آغاز کرده بودند، طی چند روز گذشته توانستند با درگیری‌های شدید، ولایت کندز و شاهراه‌هایی که این شهر را به ولایات همسایه متصل می‌کند، به تصرف خود درآورند و پیشرفت‌های زیادی به سمت شمال داشته باشند. اما ژنرال اجمل شینواری، سخنگوی نیروهای نظامی افغانستان به خبرنگاران گفته است که «فرماندهی مرکزی افغانستان در کنترل کامل است و همه نیروهای امنیتی و منابع نظامی علیه دشمن بسیج شده‌اند.» در حالی که شواهد امر خلاف این ادعا را نشان می‌دهد.با شدت گرفتن حملات و پیشروی طالبان به سمت شمال افغانستان، نگرانی‌ها از کشته شدن و بی‌خانمانی زنان و کودکان و افزایش آمار آوارگان افغان بیش از پیش شده است. برخی کاربران توئیتری خبرهای لحظه‌ای از درگیری‌ها در افغانستان منتشر می‌کنند تا توجه جامعه جهانی را به وضع بحرانی افغانستان معطوف کنند. یکی از کاربران نوشته است: «شهرهای #افغانستان یک به یک درحال سقوط است. حکومت خودخوانده #طالبان سیری ندارد و روز به روز در حال پیشروی است. مردم ناامید از حمایت نظامی دولت برای دفاع از خود دست به تشکیل بسیج زده‌اند. نیروهای ژنرال علیپور خط را نگه داشته و جلوی حملات بسیاری را علیه شیعیان هزاره گرفته‌اند.» یکی دیگر از کاربران نیز نوشته است: «امروز باید چاره‌ای اندیشید؛ فردا دیر است. از دولت سرسپرده و غربگرای اشرف غنی بعید است اقدام مثبتی سر زند. جان هزاران انسان بی‌گناه در خطر است، علی‌الخصوص شیعیان مظلوم #هزاره…» و دیگری جمهوری اسلامی ایران را خطاب قرار داده و نوشته است: «وضعیت افغانستان وخیم است؛ نیروهای نظامیِ #طالبان بخش‌های زیادی از خاک #افغانستان را به تصرف درآورده‌اند و همچنان به پیشروی ادامه می‌دهند. راهبرد و واکنش جمهوری اسلامی ایران در قبالِ وضع موجود چیست؟»این در حالی است که سازمان ملل تنها به بیان هشداری اکتفا کرده و جامعه جهانی هنوز واکنشی نسبت به این موضوع به طور جدی نشان نداده است.
بحران در افغانستان
پس از اینکه ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه اعلام کرد بیش از ۵۰ درصد از فرآیند خروج نیروهای ایالات متحده آمریکا از افغانستان تکمیل شده و جو بایدن اعلام کرد که بناست نیروهای این کشور تا روز ۱۱ سپتامبر یعنی ۲۰ شهریورماه به طور کامل از افغانستان خارج شوند، طالبان تحریکات خود را شدت بخشید. همچنین سنتکام در بیانیه روز چهارشنبه خود اعلام کرد تاکنون بیش از ۷۶۰ محموله هوایی از تجهیزات، شامل حدود ۱۵ هزار قطعه ابزارآلات عمدتا غیردفاعی، از افغانستان خارج شده و شش مرکز نظامی دیگر نیز به وزارت دفاع افغانستان سپرده شده است.
در این باره روز سه‌شنبه مقامات افغانستان اعلام کردند که شیرخان‌بندر، گذرگاه مرزی اصلی میان افغانستان – تاجیکستان به دست طالبان سقوط کرده است. گذرگاه مرزی در شمال افغانستان که تصرف آن مهم‌ترین دستاورد طالبان از زمان آغاز مرحله نهایی خروج نیروهای آمریکایی از این کشور در چند ماه اخیر بوده است. البته ارتش افغانستان اعلام کرده که به‌زودی حملات گسترده‌ای را برای پس گرفتن سرزمین‌های ازدست‌رفته آغاز خواهد کرد. اما باید دید که توان و تحرک آنها تا چه حد است و کدام یک از شرکای مرزی یا کشورهایی که منافعی در افغانستان دارند، در این باره برای حفظ منافع خود و بازیگردانی صحیح، به کمک دولت مرکزی خواهد رفت و همچنین نقش ایران در این باره تا چه میزان خواهد بود؟
ابراز نگرانی سازمان ملل
از پیشروی طالبان در افغانستان
البته با شدت گرفتن پیشروی طالبان، سازمان ملل صرفا نسبت به این اتفاق ابراز نگرانی کرده است. دبورا لیونز، رییس عملیات کمک‌‌رسانی سازمان ملل متحد به افغانستان روز سه‌شنبه در جریان یک کنفرانس ویدئویی گفت: «در حال حاضر افغانستان در همه حوزه‌های اصلی از جمله سیاست، امنیت، روند صلح، اقتصاد، شرایط اضطراری انسانی و کووید، وضعیتی منفی یا راکد دارد.» لیونز افزود: «پیشرفت‌های اخیر طالبان که نتیجه شدت یافتن فعالیت‌های نظامی این گروه است، بسیار چشمگیرتر از گذشته شده است. تداوم این عملیات نظامی فشرده به دست طالبان، به نتایج غم‌انگیزی خواهد انجامید.»
وی افزود: «شورشیان طالبان از ۳۷۰ ولسوالی افغانستان، بیش از ۵۰ تا را تصرف کرده‌ و بیشتر مراکز ولسوالی‌ها را به محاصره درآورده‌اند.» به گفته دبورا لیونز این موضوع نشان می‌دهد که طالبان «در موقعیتی قرار دارد که پس از خروج کامل نیروهای خارجی، شهرهای محاصره‌شده را تصرف خواهند کرد.»
نقش‌آفرینی ایران در مقابله با طالبان
گفتنی است، در شرایط فعلی تحرکات و پیشروی طالبان به سمت مناطق شیعه‌نشین شمالی است و با افزایش وسعت تسلط طالبان و بالاخص تلاش برای تصرف مناطق شیعه‌نشین هرات و هزاره و هم‌مرز شدن طالبان با شرق کشورمان، این سوال مطرح است که آیا ایران به تقویت نیروهای مردمی افغان مثل گروه‌های شبه‌نظام حشدالشعبی در عراق خواهد پرداخت؟ سوالی که پیرمحمد ملازهی درباره آن به «جهان‌‌صنعت» توضیحاتی داد.
ایران ناگزیر به مقابله با طالبان در شمال افغانستان است
پیرمحمد ملازهی، کارشناس مسائل افغانستان در گفت وگو با «جهان صنعت» درباره دلایل پیشروی طالبان در افغانستان گفت: «این ماجرا به چند دلیل اتفاق افتاده است. اول اینکه آمریکایی‌ها در حال خروج هستند و ارزیابی ناتو و طالبان این است که آمریکایی‌ها دیگر دخالت نظامی موثری نخواهند داشت. دلیل دیگر اینکه مذاکرات سیاسی استانبول به بن‌بست رسید و عملا طالبان پای میز مذاکره نرفت و فضا را برای عملیات نظامی که از قبل تدارک دیده بودند، فراهم دیدند.»
این تحلیلگر ارشد مسائل شبه‌قاره دلیل سوم را هم «شرایط داخلی افغانستان و رقابت بین دو تیم حاکم در افغانستان و اختلافات بین تیم عبدالله عبدالله و اشرف غنی» دانست و افزود: «این اختلافات تاثیر منفی روی انگیزه و توان نیروهای امنیتی و نظامی افغانستان داشته است. مجموعه این عوامل باعث شده است طالبان در این شرایط و با توجه به شکست مذاکرات استانبول عملیات نظامی را اجرا کند و در حال پیشروی باشد.»
ملازهی بیان کرد: «اینکه تا کجای کار پیشروی خواهند کرد، یک مساله دیگر است. اما با توجه به اینکه از روز سه‌شنبه خیزش مردمی به راه افتاده و نیروهای شمالی مردم را مسلح می‌کنند، باعث خواهد شد طالبان در منطقه شمال درگیر یک جنگ سنگین و پرتلفات خواهند شد. شاید آنها در منطقه شرق، جنوب و غرب افغانستان بتوانند موفقیتی به دست آوردند؛ اما در شمال افغانستان درگیر جنگ داخلی طولانی مدت و پرتلفاتی خواهند شد که آینده‌اش نامعلوم است.»
این کارشناس ارشد و تحلیلگر خاورمیانه در پاسخ به اینکه «هسته‌های نظامی مردمی در مناطق هزاره به رهبری پسر احمدشاه مسعود شکل گرفته است، آیا ممکن است ایران برای تقویت آنها اقدامی انجام دهد و مثلا به صورت فیزیکی و نظامی وارد عمل شود» گفت: «ایران چاره‌ای جز ورود به ماجرا ندارد. اگر طالبان بخواهند به زور موضوع افغانستان را حل و فصل کنند، فارس زبان‌ها، هراتی‌ها و شیعیان هزاره از طرف دیگر مانع می‌شوند و اگر ایران وارد موضوع نشود، میدان را به رقبای عربستانی و پاکستانی می‌بازد. پس مجبور به دخالت است.»
ملازهی ادامه داد: «اما در این صورت همان اتفاقی خواهد افتاد که در دولت ربانی، وقتی طالبان کابل را گرفتند به شمال رفت و سه کشور روسیه و ایران و هندوستان از او حمایت کردند. اکنون هم احتمال دارد ایران، هند و روسیه به حمایت از شمالی‌ها تمایل پیدا کنند و پاکستانی‌ها، امارات و عربستان هم در کنار طالبان قرار بگیرند. در آن صورت وضعیتی پیش می‌آید که ایران مجبور به دخالت خواهد بود.»
این کارشناس و تحلیلگر ارشد افغانستان در پاسخ به اینکه این احتمال وجود دارد که گروهی شبیه به حشدالشعبی از سوی ایران در افغانستان تشکیل شود، گفت: «جنگ نیابتی خواهد بود؛ اما به حضور لشکر فاطمیون توصیه‌ای ندارم چون وضعیت خطرناک است. البته گروه شیعیان و شمالی‌ها از ایران انتظار حمایت دارند. قبلا تاثیر ایران به صورت حمایت تسلیحاتی و سیاسی بود؛ اما درباره دخالت مستقیم نظامی باید احتیاط کند چرا که نیروهای آمریکایی هنوز در افغانستان حضور دارند و حتی ممکن است با پاکستانی‌ها و عربستان هم درگیر شود که این اتفاق به نفع ایران نیست.»این کارشناس ارشد خاورمیانه در پیش‌بینی شرایط افغانستان توضیح داد: «تصور می‌کنم طالبان حداکثر فشار را وارد می‌کند و مناطق بیشتری را به تصرف خود درخواهد آورد؛ اما تا سقوط دولت مرکزی پیش نخواهند رفت و حاضر به مذاکره خواهد شد. اما زمانی که پای میز مذاکره برود به آن ۶۸ درصدی که قدرت مرکزی به آنها پیشنهاد داده بود رضایت نخواهند داد و حداقل ۸۰ تا ۹۰ درصد قدرت را در مرحله اول خواستار است.»
ملازهی افزود: «اگر انتخاباتی برگزار شود طالبان از دو امتیاز برخوردارند. یک، انسجام بیرونی بیشتری نسبت به دولت مرکزی دارند؛ دوم پشتوانه قومی دارند و دولت مرکزی دارای تشتت و درگیری بیرونی است. بنابراین راه‌حل نظامی را به عنوان یک اهرم فشار مدنظر دارند نه راه حل نهایی. چرا که اگر راه‌حل نهایی باشد، افغانستان تجزیه خواهد شد و شمالی‌ها زیر بار قدرت طالبان نخواهند رفت و سعی می‌کنند با ازبک‌ها و تاجیک‌ها و مناطقی که تحت کنترلشان است، کشور خراسان را تشکیل دهند و روسیه هم از آنها حمایت خواهد کرد.»
بنابراین به نظر می‌رسد ایران در شرایطی قرار گرفته است که برای واگذار نکردن میدان به عربستان در افغانستان، ناگزیر به مقابله با طالبان است. اما درباره چگونگی ورود تسلیحاتی یا مستقیم و نظامی باید مراقبت‌های لازم را داشته باشد تا در تله غرب در شرق مرزهای ایران نیفتد و درگیر جنگ ناخواسته با آمریکا، عربستان و پاکستان در منطقه و خاک افغانستان نشود.