تنگنای اقتصادی؛ گره کور فرزندآوری

گروه جامعه- تعداد ولادت‌های ثبت شده در ۹ ماهه امسال با کاهش چهار درصدی یا به عبارت دیگر کاهش بیش از ۳۳ هزار نفری در قیاس با مدت مشابه خود در سال گذشته مواجه بوده است. طبق آمار، تعداد ولادت‌های ثبت شده در ۹ ماهه نخست امسال ۳۳ هزار و ۸۴۶ مورد کمتر از مدت مشابه در سال گذشته است. به بیانی دیگر، در ۹ ماهه امسال ۸۱۰ هزار و ۸۷۷ مورد ولادت و در مدت مشابه سال قبل ۸۴۴ هزار و ۷۲۳ مورد ولادت به ثبت رسیده است. از سوی دیگر، تعداد ولادت‌های ثبت شده طی سال‌های ۹۶ تا ۹۹ در قیاس با آمار سال‌ قبل خود نیز نشان می‌دهد همواره فرزندآوری با کاهش ۲، ۶، ۸ و در برخی بازه‌ها ۱۲ درصدی مواجه بوده است.
با این حال گرچه سیر ولادت از سال ۹۵ تا ۹۹ همواره نزولی بوده اما در سال ۱۴۰۰ حدود ۱۹/۰ درصد رشد نسبت به سال قبل خود داشته است. درواقع سال گذشته ۲۰۸۳ ولادت بیشتر از سال ۹۹ به ثبت رسید. بالغ بر یک سال از تصویب و ابلاغ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت می‌گذرد و در این مدت ستاد ملی جمعیت با حضور شخص رییس‌جمهوری سه جلسه ۳۲ مصوبه‌ای داشته است.
هرچند هنوز تمامی مشوق‌های در نظر گرفته شده در قانون «جوانی جمعیت» به طور کامل اجرایی نشده‌اند و انتقاداتی به بی‌توجهی مسوولان نسبت به اجرای مواد این قانون وجود دارد، اما «پرداخت وام ازدواج ۱۵۰ میلیون تومانی به دختران کمتر از ۲۳ سال و پسران کمتر از ۲۵ سال و وام ازدواج ۱۲۰ میلیون تومانی به سایر زوجین»، «ارائه تسهیلات قرض‌الحسنه برای تولد فرزند اول تا پنجم و بالاتر به ترتیب به ازای فرزند اول ۲۰ میلیون تومان، فرزند دوم ۴۰ میلیون تومان، فرزند سوم ۶۰ میلیون تومان، فرزند چهارم ۸۰ میلیون تومان و به ازای فرزند پنجم به بعد ۱۰۰ میلیون تومان»، « فروش بدون نوبت و بدون قرعه‌کشی خودروی ایرانی به قیمت کارخانه پس از تولد فرزند دوم به بعد و از زمان ابلاغ این قانون برای مادران»، «کاهش سن بازنشستگی مادر به مدت یک سال به ازای تولد هر فرزند و از زمان لازم‌الاجرا شدن این قانون»، «تحت پوشش بیمه قرار گرفتن تمامی زوجین نابارور» و «افزایش ۲ درصدی امتیاز در جذب و استخدام به ازای تاهل و نیز هر فرزند» از جمله مهم‌ترین مشوق‌های در نظر گرفته شده در قانون مذکور برای خانواده‌هایی است که از سال ۱۴۰۰ به بعد اقدام به فرزندآوری کنند. اما به عقیده برخی جامعه‌شناسان این نوع مشوق‌ها راه‌حل افزایش جمعیت نیست، بلکه تنها مسکن‌های موقتی است. چه بسا بازار سیاهی برای اجاره کد ملی مادران دارای دو فرزند و بیشتر ایجاد شده است. در سطح شهر نیز آگهی‌هایی برای خرید حق استفاده از کد ملی مادران دیده می‌شود. به گفته یکی از دلالان، آنها حاضرند تنها با دریافت کد ملی مادران دارای دو فرزند و بیشتر، ۱۵میلیون تومان به آنها پرداخت کنند. اینطور که این دلال بازار خودرو می‌گوید، حتی اگر فرد در قرعه‌کشی خودرو برنده نشود هم این ۱۵میلیون تومان به او پرداخت می‌شود.
به همین دلیل به عقیده کارشناسان، این راه‌حل نیز تاثیری در افزایش جمعیت ندارد. هرچند هنوز سه ماه تا پایان سال مانده و مشخص نیست ولادت‌های امسال بیشتر یا کمتر از سال گذشته شوند، اما آنچه آمار نزولی فرزندآوری طی ۹ ماهه نخست سال جاری در قیاس با مدت مشابه خود در سال قبل نشان می‌دهد، تنها در قشر متوسط و ضعیف جامعه نیست بلکه به گفته پژوهشگران در برخی مناطق مرفه‌نشین که ساکنان آن با مشکلات اقتصادی نیز دست‌و‌پنجه نرم نمی‌کنند، شاهد کاهش فرزندآوری هستیم.
معضل اقتصادی دلیل اصلی کاهش ولادت‌ها
در همین رابطه دکتر «علیرضا شریفی‌یزدی» جامعه‌شناس و آسیب‌شناس اجتماعی به «جهان صنعت» گفت: از لحاظ جامعه شناسی بحث قشربندی اجتماعی در موضوع کاهش ۴ درصدی ولادت‌های امسال اثر عمیق دارد، به‌گونه‌ای که در لایه‌های فرودست جامعه به طور طبیعی و صددرصد مسائل اقتصادی در کاهش ولادت‌ها نقش دارد. مشکلات اقتصادی منجر به تاخیر در ازدواج نیز می‌شود، طبیعتا وقتی سن ازدواج بالا رود امکان فرزندآوری هم کاهش پیدا می‌کند. از طرفی افرادی که تازه ازدواج کرده‌اند هم به دلیل عدم ثبات اقتصادی و اجتماعی تمایلی به فرزندآوری ندارند، زیرا از هزینه شیرخشک گرفته تا پوشک بچه، درمان، خوراک، پوشاک و تحصیل هر لحظه متغیر است، بنابراین در واقعیت معضل اقتصادی اصلی‌ترین عامل برای کاهش ولادت‌ها در ایران است.
وی افزود: طبقه متوسط هم قاعدتا با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کنند، بنابراین بخشی از دلیل آنها برای کاهش ولادت‌ها معضل اقتصادی است و بخشی هم به مسائل اجتماعی و سبک زندگی آنها برمی‌گردد. از طرفی برخی این روزها افراد طبقه متوسط و بالای جامعه غیر از بحث اقتصادی به دنبال مهاجرت از کشور هستند و به همین دلیل آنها بر این عقیده‌اند که شاید فرزند دست و پای آنها را ببندد. همچنین در لایه‌های فرادست دیگر کاهش ولادت‌ها به مسائل اقتصادی ارتباطی ندارد بلکه یک نوع انتخاب است. اینگونه افراد بر این باورند که انسان‌های بالغ در کل دنیا به جای فرزندآوری اهداف خودشان را دنبال می‌کنند، بنابراین تحلیل این آمار کاملا طبقاتی است و هر یک از اقشار جامعه نسبت به فرزندآوری متفاوت فکر می‌کنند. این آسیب‌شناس اجتماعی با اشاره به اینکه اصلی‌ترین دلیل عدم فرزندآوری مشکلات اقتصادی است، بیان کرد: همانطور که مشخص است مهم‌ترین و اصلی‌ترین دلیل کاهش ولادت‌ها در سال جاری تورم افسارگسیخته، نوسانات ارزی و احساس عدم امنیت است و در نهایت همچنان مشکلات اقتصادی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
شریفی‌یزدی با انتقاد از مشوق‌هایی که دولت برای فرزندآوری ایجاد کرده اما تغییری در آمار ولادت‌ها رخ نداده است، بیان کرد: به نظرم تا زمانی که مسائل جامعه به طور عمیق حل نشود، با چنین مشوق‌های مسکنی هیچ اتفاق مهمی در جامعه رخ نمی‌دهد. اگر واقعا دولت‌ها خواهان افزایش فرزندآوری برای پیشگیری از پیری جمعیت در دهه‌های آینده، در جامعه هستند، باید وضعیت اقتصادی را به ثبات برسانند. وقتی ابتدای سال قیمت دلار در کانال بیست هزار تومانی بود و در پایان سال قیمت دلار دو برابر شده و وارد کانال چهل هزار تومانی شده است، در چنین شرایطی ارائه وام و خودروهایی که نیمی از اقشار جامعه توانایی بازپرداخت آنها را ندارند، امری اشتباه است، چرا که هزینه فرزند هم روی آن اضافه می‌شود. به همین دلیل مشوق‌هایی که دولت برای فرزندآوری در نظر گرفته مسکن‌های موقتی است. شاید در کوتاه‌مدت تاثیر داشته باشد اما در میان‌مدت و بلندمدت هیچ اثر عمیق مثبتی در این مقوله ندارد.