تهدید ترانزیتی برای عراق؟

گروه حمل‌و‌نقل- پروژه اتصال شبکه‌های راه‌آهن ایران و عراق از طریق احداث خط ریلی ۳۲‌کیلومتری شلمچه- بصره، در شرایطی وارد مرحله اجرایی شده که این طرح استراتژیک با واکنش‌های متفاوتی در عراق روبه‌رو است. موافقان آن را گامی مهم در جهت تقویت مبادلات تجاری، تسهیل ترانزیت کالا و مسافر و افزایش همگرایی اقتصادی دو کشور می‌دانند اما مخالفان نسبت به تاثیرات آن بر منافع اقتصادی عراق، به ویژه بر آینده پروژه عظیم بندر فاو، ابراز نگرانی کرده‌اند. برخی منتقدان معتقدند که اتصال ریلی به ایران می‌تواند مسیرهای ترانزیتی عراق را تحت‌الشعاع قرار دهد و از جذابیت سرمایه‌گذاری در بندر فاو بکاهد، در حالی که حامیان پروژه بر این باورند که توسعه حمل‌ونقل ریلی می‌تواند مکملی برای سایر زیرساخت‌های ترانزیتی عراق باشد و ظرفیت‌های اقتصادی این کشور را گسترش دهد.
پروژه اتصال شبکه راه‌آهن عراق و ایران، بحث و جدل شدیدی در محافل عراقی به راه انداخته است چراکه برخی این پروژه را به نفع ایران و به زیان عراق می‌دانند در حالی که برخی دیگر این پروژه را فرصتی برای رونق پیدا کردن تجارت و بهبود روابط بین دو کشور ارزیابی می‌کنند.
به گزارش «جهان‌صنعت» به نقل از الجزیره، خط آهنی که قرار است شهر شلمچه در ایران را به شهر بصره عراق متصل کند، 32‌کیلومتر طول دارد و برای امتداد آن دو مسیر پیشنهاد شده است که یکی از آنها به شهر البوکمال سوریه و از آنجا به سمت دریای مدیترانه پیش می‌رود. هدف این خط آهن، جابه‌جایی سه میلیون مسافر در سال و انتقال کالا بین دو کشور اعلام شده است.
هزینه احداث فاز اول این پروژه 148‌میلیون دلار است و پیش‌بینی می‌شود هزینه کل آن به 10میلیارد دلار برسد. محمد شیاع السودانی، نخست وزیر عراق کلنگ این پروژه را در سپتامبر 2023 بر زمین زد.
تاثیر تحولات سوریه
تحولات سیاسی در سوریه از عواملی است که تاثیر زیادی بر پروژه اتصال شبکه ریلی بین عراق و ایران دارد. «زیاد الهاشمی»، کارشناس اقتصادی معتقد است که این پروژه پس از تحولات سیاسی اخیر در سوریه عملا به پایان راه رسیده است و ایران دیگر نمی‌تواند آن را اجرا کند.
او افزود، توافقنامه اتصال شبکه ریلی ایران و سوریه در سال 2021 بین «بشار اسد»، رییس‌جمهور برکنار شده سوریه و «حسن روحانی»، رییس‌جمهور وقت ایران امضا شد، بدون آنکه نظر عراق پرسیده شود.
به عقیده الهاشمی، ایران اکنون احتمالا تمایل کمتری به امتداد دادن شبکه ریلی خود به سمت دریای مدیترانه دارد و لازم است راهبرد خود را تغییر دهد.
پروژه اتصال شبکه‌های ریلی عراق و ایران پروژه‌ای راهبردی است که قدمت آن به بیش از 20‌سال می‌رسد. ایران طی این سال‌ها تلاش کرد یک شبکه راه‌آهن منطقه‌ای با هدف متصل شدن به بنادر ساحل مدیترانه از مسیر عراق، احداث کند.
الهاشمی افزود: قرار است در فاز نخست این پروژه، شبکه راه‌آهن ایران و عراق از دو نقطه به یکدیگر متصل شود؛ نخست از طریق راه‌آهن شلمچه- ‌ بصره و دوم از طریق مرز خسروی- ‌‌خانقین در مناطق میانی مرز ایران و عراق. هدف نهایی این پروژه، گسترش دادن شبکه راه‌آهن عراق برای اتصال آن به بنادر طرطوس و لاذقیه سوریه است و اجرای آن به ایران برای صادر کردن کالاهایش از طریق بنادر سوریه به بازارهای اروپایی و شمال آفریقا کمک می‌کند.
الهاشمی هزینه برآورد شده برای اجرای فاز نخست این پروژه را حدود 250‌میلیون دلار اعلام کرد که شرکت «خاتم‌الانبیاء» وابسته به سپاه پاسداران انقلاب ایران مسوولیت پاکسازی منطقه از مین و اجرای پروژه را برعهده می‌گیرد.
دولت عراق هدف از اتصال شبکه راه‌آهن ایران و عراق را انتقال مسافر ذکر کرده است ولی رسانه‌های ایرانی و تحلیلگران اقتصادی تاکید دارند که هدف اصلی، احداث مسیری برای انتقال کالاست که به ایران برای انتقال کالاهایش به بازارهای عراق با سرعت بیشتر و هزینه کمتر کمک خواهد کرد و موجب افزایش قدرت رقابت این کالاها خواهد شد.
ایران 23‌ژانویه امسال عملیات اجرایی برای اتصال شبکه ریلی دو کشور را با شروع احداث یک ایستگاه راه‌آهن مرزی در مجاورت گذرگاه شلمچه آغاز و اعلام کرد که این پروژه تا بهار آینده افتتاح خواهد شد.
به گفته الهاشمی، عراق در صورتی از این پروژه سود مناسبی خواهد برد که کشتی‌ها، کالاهایی را که قرار است به ایران منتقل کنند در بندر فاو تخلیه کرده و این کالاها با راه‌آهن به ایران فرستاده شود. او در عین حال گفت که لازم است درباره فایده اقتصادی این پروژه و تاثیرات اجتماعی و سیاسی آن بررسی‌های بیشتری صورت گیرد.
آینده بندر فاو
عدنان مظلوم، کارشناس حمل‌و‌نقل معتقد است که اتصال شبکه راه‌آهن عراق به شبکه راه‌آهن کشورهای همسایه- ‌به ویژه ایران و کویت- ‌در چارچوب پروژه «جاده ابریشم» جدید، هیچ سودی برای عراق ندارد بلکه تاثیر منفی بر جایگاه بندر فاو خواهد داشت.
او افزود: در صورت اتصال شبکه‌های راه‌آهن، کشتی‌ها محموله خود را در بنادر دور و نزدیک به بندر فاو از جمله بنادر ایران و کویت یا دوبی تخلیه می‌کنند و این کالاها از طریق راه‌آهن به عراق یا دیگر کشورها صادر خواهند شد. پروژه بندر فاو برای ترکیه، سوریه، اردن، لبنان و کشورهای اروپایی سودمند است چراکه کشتی‌های حامل کالاهای ژاپنی و چینی و دیگر کشورها می‌توانند محموله خود را در بندر فاو تخلیه کنند تا این کالاها از مسیر ترکیه به اروپا منتقل شود.
درخصوص اتصال شبکه ریلی ایران به شبکه ریلی عراق نیز مظلوم گفت: فرض بر این است که این شبکه راه‌آهن از سوریه نیز عبور کند که فایده‌ای برای عراق نخواهد داشت چراکه از عراق صرفا به عنوان مسیری برای عبور استفاده خواهد شد.
پروژه راهبردی
میثم الصافی، سخنگوی وزارت حمل‌و‌نقل عراق با ابراز تعجب از انتقادات به پروژه اتصال شبکه ریلی ایران و عراق، از منتقدان خواست به جای صرفا اعلام انتقادهای کلی، دلایل خود را نیز ارائه کنند.
الصافی خاطرنشان کرد که این یک پروژه راهبردی است و به رونق اقتصادی عراق و متنوع شدن آن کمک خواهد کرد و علاوه بر آن، بیش از 5‌میلیون زائر و مسافر هر سال از طریق این شبکه ریلی بین ایران و عراق سفر خواهند کرد.
به گفته الصافی، این یک پروژه دوستدار محیط‌زیست است و موجب کاهش حوادث رانندگی بین دو کشور خواهد شد که اکنون برای جابه‌جایی مسافر و کالا از اتوبوس‌ها و کامیون‌ها در جاده‌های پر‌پیچ‌و‌خم استفاده می‌کنند، همچنین اجرای این پروژه موجب افزایش درآمد کشور می‌شود.
الصافی فایده اقتصادی این پروژه را در تغییر شیوه حمل‌و‌نقل بین دو کشور به ویژه در زمان زیارت‌های دینی و تبادل دانشجو دانست و افزود: اجرای این پروژه به توسعه گردشگری در مناطق جنوبی عراق کمک می‌کند.
او گفت: دولت عراق استفاده از وسایل حمل‌و‌نقل پیشرفته را تشویق می‌کند که موجب توسعه گردشگری و تنوع درآمدهای کشور می‌شود. وی در عین حال از اقتصاددانان و تحلیلگران خواست ملاحظات خود درباره این پروژه را بیان کنند.
الصافی وجود نکات منفی و اشتباهات احتمالی را رد نکرد چراکه این پروژه‌ای جدید است و چند کشور برای اتصال خطوط راه‌آهن خود به کشورهای همسایه در آن مشارکت دارند.
به گفته الصافی، اجرای این پروژه موجب افزایش مبادلات بازرگانی و گردشگری بین عراق و ایران خواهد شد و در ضمن قطارها، وسایل نقلیه امن و سریع و دوستدار محیط‌زیست محسوب می‌شوند.
شرکت راه‌آهن عراق وابسته به وزارت حمل‌و‌نقل این کشور 17‌نوامبر‌2024 قراردادی با شرکت اسپانیایی «ایماتیا» برای احداث خط آهن بصره- ‌ شلمچه امضا کرد.