تهدید مرتفع‌سازی در کمین یکی از کهن‌ترین مساجد ایران

نادر نینوایی- مسجد تاریخانه دامغان که با نام مسجد چهلستون نیز شناخته می‌شود یکی از آثار شاخص تاریخی شهر دامغان و استان سمنان است که به سبب اهمیت و جایگاه شاخصش قابلیت ثبت جهانی دارد.
ساخت‌و‌سازها در فاصله ۹۰ متری این بنا و ایجاد سازه‌ای چهارطبقه می‌تواند باعث شود مساله ثبت جهانی مسجد تاریخانه با مشکل جدی مواجه شود.
با وجود مخالفت فعالان میراث فرهنگی و اقدامات اداره میراث فرهنگی دامغان رای صادرشده حکم به حفظ طبقه اضافی ساختهشده داده و با توجه به این وضعیت هم حریم منظر مسجد تاریخانه مخدوش و هم شانس ثبت جهانی این اثر تاریخی کمرنگ شده است.
اهمیت مسجد تاریخانه
برای درک اهمیت مسجد تاریخانه کافی است به این نکته توجه کنید که این مسجد نمونه‌ای کامل از مساجد قرون اولیه‌ اسلامی در ایران بوده و از نظر قدمت دومین جایگاه را در بین مساجد کهن ایران‌ دارد.
پژوهش‌های منتشرشده مشخص کرده مسجد تاریخانه پیش از اسلام آتشکده بوده و بعدها به مسجد تبدیل شده است؛ ساختمان بنای کنونی مسجد احتمالا بیشتر مربوط به سده دوم هجری است.
شیوه معماری مسجد برگرفته از معماری ساسانی است. ساختمان مسجد دربردارنده یک صحن یا حیاط مرکزی است که پیرامون آن را رواق‌های سرپوشیده دربر گرفته ‌است. شبستان مسجد روی هجده ستون مدور (سه ردیف ششتایی) بنا شده ‌است که این ستون‌ها یک متر و نیم قطر دارند و از نظر ویژگی‌های معماری بی‌شباهت به ستون‌های کاخ‌های ساسانی نیستند. طاق‌های مسجد از آجر است و به طاق‌های دوره پیش از اسلام، یعنی عهد ساسانی شباهت دارند.
در سده‌های گذشته مسجد تاریخانه دامغان بارها مرمت و همین امر باعث شده بتوان رد پای دوره‌های مختلف تاریخی را در معماری آن دید.
مناره‌های آجری در دوره سلجوقیان به این مجموعه افزوده شده ‌است که ۲۵ متر ارتفاع دارند و بدنه آنها با آجرکاری تزئین شده ‌است.
اهمیت و جایگاه شاخص مسجد تاریخانه موجب شده این بنا بیش از ۹۰ سال پیش یعنی در زمان پهلوی اول به ثبت ملی برسد و اخیرا نیز اقداماتی برای ثبت جهانی آن به انجام رسیده است.
این طور مقرر شده که تا پایان امسال برای ثبت جهانی این بنای ارزشمند در فهرست میراث جهان اسلام به عنوان یکی از زیرمجموعه‌های یونسکو اقدام شود.
تهدید مرتفع‌سازی در کمین مسجد تاریخانه
برای ثبت جهانی مسجد تاریخانه باید اصول و قواعد میراث فرهنگی طرف توجه قرار گیرد و مخدوش نبودن حریم منظری و خط آسمان از جمله نکات مهم در این رابطه است.
ساخته شدن ساختمانی چهارطبقه که منظر بصری این مسجد تاریخی را مخدوش کرده، مانعی جدی در مسیر ثبت جهانی مسجد تاریخانه است. براساس اطلاعاتی که یک منبع آگاه در اختیار «جهان‌صنعت» قرار داده ماجرا از این قرار است که در سال ۱۴۰۰ فردی حقیقی با دریافت مجوز ساخت یک بنای ۳طبقه در فاصله ۹۰ متری مسجد تاریخانه (قرن دوم هجری)
اقدام به ساخت کرده است.
در جریان این ساخت‌وسازها یک طبقه مازاد بر پروانه و مجوز کمیسیون ماده ۵، به ساختمان اضافه و ساختمان به جای سه، چهارطبقه می‌شود. نتیجه آنکه همین یک طبقه اضافی باعث می‌شود بنای ساخته‌شده منظر مسجد تاریخی تاریخانه را مخدوش کرده و امکان ثبت جهانی این مسجد با چالش مواجه شود.
کمی بعد با اعتراض دوستداران میراث فرهنگی و اداره میراث فرهنگی شهرستان دامغان و اقدام به موقع شهرداری دامغان، ساخت‌وساز متوقف و پرونده جهت بررسی و تصمیم‌گیری به کمیسیون ماده صد شهرداری ارجاع می‌شود. کمیسیون بدوی و تجدیدنظر با توجه به تخلف مالک در ساخت یک طبقه مازاد بر پروانه، رای تخریب طبقه اضافه را صادر می‌کند، اما مالک با ادعای خارج بودن ساختمان از حریم قانونی مسجد تاریخانه، به رای صادره از کمیسیون تجدیدنظر ماده صد اعتراض و دیوان عدالت اداری نیز دستور بررسی مجدد صادر می‌کند.
در بررسی مجدد و با وجود مکاتبه اداره کل میراث فرهنگی استان سمنان و اداره میراث فرهنگی دامغان و تاکید بر اهمیت موضوع حریم منظر و ایجاد مانع در روند ثبت جهانی این بنای فاخر، تصمیم قبلی کمیسیون ماده صد تغییر و به ابقای طبقه مازاد و تبدیل تخریب به جریمه دستور داده می‌شود.
از ماجرای میدان نقش جهان تا مشکل مسجد تاریخانه
برای درک خطر مرتفع‌سازی در جوار مسجد تاریخانه دامغان باید ماجرای برج تجاری جهان‌نما در اصفهان را به خاطر بیاوریم.
شهرداری اصفهان در سال ۱۳۷۵ اقدام به ساخت برج تجاری جهان‌نما در فاصله ۷۰۰ متری میدان نقش جهان (امام) کرد. در حین ساخت‌‌وساز مشخص شد ارتفاع ۵۰ متری برج جهان‌نما، منظر تاریخی و فرهنگی میدان نقش جهان را مخدوش می‌کند که موجب اعتراض سازمان یونسکو شد. با بازدید بازرسان یونسکو در سال ۱۳۸۰ اعلام شد در صورت تعدیل نشدن طرح ساخت‌وساز و حذف نشدن دو طبقه برج جهان‌نما، میدان نقش جهان اصفهان در فهرست بناهای در معرض خطر قرار گرفته و از فهرست ثبت جهانی یونسکو خارج خواهد شد. نهایتا پس از کش‌و‌قوس‌های فراوان و با ورود رییس‌جمهوری وقت، دو طبقه برج جهان‌نما تعدیل شد و ماجرا خاتمه یافت.
ایجاد سازه‌ای چهارطبقه در فاصله حدود ۹۰ متری مسجد تاریخانه که با رای دیوان عدالت پابرجا مانده نیز نمونه‌ای مشابه برج جهان‌نماست و به زعم کارشناسان میراث فرهنگی باعث شده حریم منظری مسجد تاریخانه مخدوش شود.
در واقع وجود طبقه چهارم این ساختمان و مشخص بودن آن از محل مسجد تاریخانه موجب شده حریم منظر مسجد تاریخانه آسیب ببیند و می‌توان گفت خطری که برج جهان‌نما برای میدان نقش جهان داشت این بار گریبانگیر مسجد تاریخانه شده است.
اگرچه کارشناسان میراث فرهنگی ساخت‌وساز چهارطبقه در نزدیک مسجد تاریخانه را تهدیدی برای ثبت جهانی اثر دانسته‌اند، اما برخوردی موثر برای مقابله با این جریان انجام نشده است و انتظار می‌رود با پیگیری موضوع از سوی وزارت میراث فرهنگی شرایط برای ثبت جهانی مسجد تاریخانه مهیا شود و آسیب وارده به منظر مسجد تاریخی شهر دامغان از بین برود.