تهدید ۸ میلیارد نفر با بحران گرسنگی

فاطمه رحیمی- از آنجا که جمعیت جهان در سال ۲۰۲۲ به نقطه عطف جدید ۸ میلیارد نفری رسید، وظیفه تضمین امنیت غذایی جهانی بسیار مهم‌تر شده است. با این حال، به دلیل تغییرات آب و هوایی، بحران‌های ژئوپلیتیکی و کندی اقتصاد جهانی، انتظار می‌رود بازار بین‌المللی مواد غذایی در سال ۲۰۲۳ در ابهام باقی بماند و ممکن است برخی از کشورهای کم‌درآمد با معضلات کمبود مواد غذایی درگیر شوند.
اگر تاریخ را به عنوان یک راهنما در نظر بگیریم، یک بحران جهانی مستلزم همکاری جهانی است. تنها با تقویت هماهنگی، تسهیل زنجیره تامین و تمرکز بر حذف مشکلات بلندمدت و ساختاری پایدار که انعطاف‌پذیری سیستم غذایی جهانی را تضعیف می‌کند، جامعه بین‌المللی قادر خواهد بود تا با چالش‌های امنیت غذایی جهانی بهتر مقابله کند.
بازارهای جهانی در روزهای اخیر با رکوردهای جدید قیمتی روبه‌رو شدند. طبق آمار جدید اعلام‌شده، قیمت ذرت که عمدتا برای خوراک دام استفاده می‌شود با رشد ۴ دلار رکورد جدیدی ثبت کرد و هر بوشل از این محصول به قیمت ۶۷۵ دلار به فروش رفت. گندم هم به عنوان موثرترین کالا در تامین امنیت غذایی رشد یک‌دلاری را ثبت کرد و هر بوشل از این محصول به قیمت ۷۴۵ دلار و ۷۵ سنت معامله شد.
قیمت کالاهای اساسی سال گذشته هم رکوردهای جدیدی از رشد قیمت را ثبت کرد و در این میان کالاهای اساسی بیشترین افزایش را داشتند، به‌طوری که رشدهای ۲۰۰ درصدی در یک سال هم ثبت شد و حال این افزایش‌ها در سال جدید هم ادامه دارد به این دلیل که عوامل افزایش‌دهنده قیمت‌ها هنوز پابرجاست.
کارشناسان هشدار می‌دهند که امنیت غذایی جهان هیچ‌ زمانی تا چنین اندازه‌ شکننده نبوده است و هر چه جمعیت جهان بیشتر افزایش می‌یابد محدودیت‌های تولید مواد غذایی هم بیشتر می‌شود، علاوه بر آن وقوع جنگ روسیه و اوکراین و طولانی شدن این روند و تحریم‌ها و محدودیت‌های برخاسته از آن نیز بر بحران جهانی غذا مزید بر علت شده است.
در این راستا قرار است سه کشور روسیه، ایران و ترکیه به منظور بررسی راهکارهای توزیع عادلانه غلات در سراسر جهان و رفع موانع موجود، برای جلوگیری از بحران مواد غذایی با یکدیگر همکاری می‌کنند.
تهدیدات طولانی‌مدت امنیت غذایی
شینهوا، خبرگزاری رسمی چین در گزارشی در خصوص بحران جهانی غذا و چشم‌انداز آن در سال ۲۰۲۳ در گزارشی می‌نویسد: سال ۲۰۲۲ شاهد افزایش سریع قیمت مواد غذایی و کمبود منابع غذایی در سراسر جهان بود. «برنامه جهانی غذای سازمان ملل»(WFP) سال گذشته در گزارشی اعلام کرد: جهان با بحران غذایی بی‌سابقه‌ای مواجه است که بزرگ‌ترین بحران در تاریخ مدرن به شمار می‌رود.
«برنامه جهانی غذای سازمان ملل» در تحقیقات مشترک خود با «سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد» (FAO) دریافت که ۸۲۸ میلیون نفر هر شب گرسنه می‌خوابند.
ترکیب بحران امنیت غذایی در بخش‌های مختلف جهان به دلیل همزمانی بحران‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی و همچنین گرمایش جهانی ایجاد شد. متاسفانه عواملی که در سال گذشته به بحران کمک کردند هنوز پابرجا هستند.روسیه و اوکراین هر دو از صادرکنندگان مهم غلات هستند و روسیه نیز صادرکننده عمده کود در جهان است. بر اساس ارقام «برنامه جهانی غذای سازمان ملل»، روسیه و اوکراین مجموعا ۳۰ درصد از حجم صادرات جهانی گندم را تشکیل می‌دهند.
در فوریه ۲۰۲۲، قیمت‌های بین‌المللی مواد غذایی در واکنش به تشدید بحران اوکراین افزایش یافت و بحران غذایی را تشدید کرد. در مارس ۲۰۲۲، شاخص قیمت مواد غذایی فائو به بالاترین سطح خود از سال ۱۹۹۰ رسید.
ادوارد زرنین، رییس اتحادیه صادرکنندگان غلات روسیه، در خصوص این بحران به اینترفکس گفت: اگرچه صادرات غلات از روسیه به طور رسمی مشمول تحریم‌ها علیه روسیه نیست، اما غرب موانع نامرئی را برای صادرات محصولات کشاورزی روسیه ایجاد کرده است.
بدتر از آن، آمریکا متحدان خود را مجبور به تشدید تحریم‌ها علیه روسیه کرده است که بر عرضه انرژی و کود بین‌المللی و افزایش هزینه‌های نهاده‌های کشاورزی تاثیر می‌گذارد، که می‌تواند بر تولید محصولات کشاورزی جهانی در فصل رشد آینده تاثیر گذاشته و قیمت مواد غذایی را بیشتر افزایش دهد.
گرما و خشکسالی در نیمکره شمالی
رویدادهای متعدد گرما و خشکسالی در نیمکره شمالی در سال ۲۰۲۲ نیز تولید گندم زمستانه را در چندین منطقه عمده تولیدکننده مختل کرد و انتظار می‌رود تولید جهانی ذرت نیز کمتر از سطح سال قبل باشد. به دلیل عرضه محدود بین‌المللی، قیمت گندم و ذرت در سال ۲۰۲۳ بی‌ثبات خواهد ماند و نسبت به تغییرات شرایط آب و هوایی و سیاست‌های مرتبط، بسیار حساس خواهد بود.
در همین حال، برخی از اقتصادهای بزرگ در حال حاضر در رکود هستند یا کاهش قابل‌توجهی را تجربه می‌کنند و رکود اقتصاد جهانی خطراتی برای امنیت غذایی ایجاد می‌کند.
ضرورت توزیع برابر مواد غذایی
در دسامبر ۲۰۲۲، فائو پیش‌بینی کرد که بر اساس برآوردهای جداگانه عرضه و تقاضای غلات، تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۲ به ۷۵۶/۲ میلیارد تن خواهد رسید. ناظران بر این باورند که با وجود اینکه جمعیت جهان به ۸ میلیارد نفر رسیده است، با توجه به کل تولید جهانی غذا، دیگر نباید بحران امنیت غذایی وجود داشته باشد. اما این در حالی است که توزیع نابرابر غذا بین کشورها و درون کشورها باعث گرسنگی میلیون‌ها نفر در سراسر جهان شده است.
در دهه‌های گذشته، کشورهای صادرکننده اصلی پایدار و متمرکز بوده‌اند، در حالی که کشورهای واردکننده اصلی نسبتا پراکنده بوده‌اند. خودکفایی غذایی به ویژه در کشورهای در حال توسعه به عنوان یک اصل کلی پایین است. برای مثال، در آفریقا، بیش از ۳۰ کشور واردکننده خالص مواد غذایی هستند.
به دلیل این الگوی عرضه و تقاضا، بازار بین‌المللی مواد غذایی به شدت در برابر بیماری‌های همه‌گیر، درگیری‌های منطقه‌ای و سایر عوامل آسیب‌پذیر است. در سال‌های اخیر، بسیاری از کشورهای صادرکننده مواد غذایی با اشاره به نگرانی‌ها در مورد عرضه مواد غذایی و افزایش قیمت مواد غذایی، سیاست‌های حمایتی را اعمال کرده‌اند.
بر اساس داده‌های موسسه تحقیقات بین‌المللی سیاست غذایی، تا ژوئیه ۲۰۲۲، ۲۱ کشور ممنوعیت صادرات مواد غذایی و ۶ کشور محدودیت صادرات را اعمال کرده‌اند. اگر کشورهای عمده صادرکننده مواد غذایی محدودیت‌های تجاری را تشدید کنند، قیمت‌های بین‌المللی غذا بدون شک افزایش خواهد یافت.
ادامه افزایش نرخ بهره تهاجمی توسط فدرال رزرو ایالات متحده و افزایش ارزش دلار همچنین منجر به افزایش قابل توجه بار مالی بر روی برخی از کشورهای کم‌درآمد شده است که به شدت به واردات مواد غذایی وابسته هستند و امنیت غذایی گروه‌های آسیب‌پذیر را بیشتر تهدید می‌کند.
سفته‌بازی در بازار جهانی مواد غذایی
در همین حال، شرکت‌های غربی که در قلب تجارت جهانی غلات قرار دارند، با افزایش قیمت‌های جهانی مواد غذایی، از رکوردی بی‌سابقه برخوردار شده‌اند که نگرانی‌ها از سودجویی و سفته‌بازی در بازارهای جهانی مواد غذایی را افزایش داده است.
به گفته گزارشگر ویژه سابق سازمان ملل در مورد حقوق غذا، این واقعیت انکارناپذیر است که غول‌های کالایی جهانی در حال کسب سود بی‌سابقه هستند. زمانی که گرسنگی در حال افزایش است، این سود به وضوح ناعادلانه است و یک اتفاق وحشتناک برای سیستم‌های غذایی جهان محسوب می‌شود.
این کارشناس، با اشاره به اینکه افزایش قیمت مواد غذایی در سال ۲۰۲۲ باوجود اینکه تصور می‌شد ذخایر غلات جهانی فراوان باشد، اتفاق افتاد، گفت: بازارهای جهانی غلات حتی از بازارهای انرژی متمرکزتر و از شفافیت کمتری برخوردار هستند، بنابراین خطر بزرگی برای سودجویی وجود دارد. او گفت که شفافیت کافی از سوی شرکت‌ها برای نشان دادن میزان غله آنها و راهی برای مجبور کردن آنها به آزادسازی به موقع سهام وجود نداشت.
همکاری چندجانبه جهانی به عنوان چالش مشترک
باوجود کاهش اخیر در قیمت جهانی مواد غذایی، موضوع تامین و امنیت مواد غذایی مورد توجه قرار نگرفته است. چگونگی از بین بردن تهدید امنیت غذایی همچنان یک چالش رایج برای جامعه بین‌المللی در سال جدید است. در مواجهه با این تهدید مشترک، امنیت غذایی به عنوان یک نگرانی اصلی در کنفرانس‌های چندجانبه بین‌المللی بزرگ در سال‌های اخیر مطرح شده است.
در جریان دوازدهمین کنفرانس وزیران سازمان تجارت جهانی (WTO) در ژوئن ۲۰۲۲، بیانیه وزیران در مورد واکنش اضطراری به ناامنی غذایی صادر شد که نخستین بیانیه چندجانبه است که به موضوع ناامنی غذایی در تاریخ WTO‌می‌پردازد. این بیانیه بر نگرانی اعضا در مورد اختلالات تجاری، قیمت‌های بی‌سابقه و نوسانات بیش از حد قیمت مواد غذایی و محصولات کشاورزی به عنوان تهدیدی برای امنیت غذایی جهان تاکید می‌کند.
در جریان هفدهمین اجلاس سران
گروه ۲۰ (G20) در نوامبر ۲۰۲۲، رهبران متعهد شدند که اقدامات فوری برای رسیدگی به آسیب‌پذیری‌های کشورهای در حال توسعه انجام دهند و خواستار تحول سریع به سوی کشاورزی پایدار و انعطاف‌پذیر و سیستم‌های غذایی و زنجیره تامین شدند. در بیانیه رهبران گروه ۲۰ آمده است: «ما اقدامات هماهنگ بیشتری را برای مقابله با چالش‌های امنیت غذایی از جمله افزایش قیمت‌ها و کمبود کالاهای غذایی و کودهای شیمیایی در سطح جهان انجام خواهیم داد.»
تجارت بین‌المللی راهی به سوی سیستم غذایی کارآمد
دومینیک فرناند بورژون، مدیر دفتر ارتباط فائو با سازمان ملل در ژنو، در مورد اینکه چگونه تجارت بین‌المللی می‌تواند به دستیابی به سیستم‌های غذایی کارآمد، فراگیر، انعطاف‌پذیر و پایدار کمک کند، گفت که برای کاهش اختلالات در تجارت جهانی کشاورزی، گام اول باید بهبود شفافیت بازار و ترویج سیاست گفت‌و‌گو باشد.
وی در کنفرانس بین‌المللی سیاست تجارت کشاورزی در نوامبر گذشته گفت: کشورها باید آسیب‌های احتمالی وارده به بازارهای بین‌المللی ناشی از اقدامات محدودکننده تجاری را در نظر بگیرند و اقدامات تسهیل تجارت و همکاری‌های بین‌المللی را با جدیت اجرا کنند.
ضرورت ترویج تجارت آزاد
تانگ ژیان گفت: برای تغذیه ۸ میلیارد نفر از مردم جهان، جامعه بین‌المللی باید تجارت آزاد را ترویج کند و تجارت مواد غذایی را روان نگه دارد؛ با تمرکز ویژه بر حل و فصل اختلالات در زنجیره تامین مواد غذایی ناشی از بحران اوکراین در اسرع‌وقت.
معاون انستیتوی مطالعات استراتژیک بین‌المللی مدرسه حزبی کمیته مرکزی حزب کمونیست چین، تانگ گفت که کشورهای بزرگ همچنین باید در مورد چگونگی تامین کالاهای عمومی جهانی با رهبری سازمان ملل همکاری کنند. وی افزود که باید یک سیستم هشدار زودهنگام برای بازار مواد غذایی ایجاد شود تا پیش‌بینی کند کدام مناطق ممکن است با بحران غذایی مواجه شوند و اقدامات احتیاطی متناسب با آن انجام شود.