توسعه صادرات کلید بازآفرینی اقتصاد

محسن راجی‌اسدآبادی*
در مسیر رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه، به دلیل وابستگی شدید به درآمدهای صادراتی و همچنین وابستگی به واردات مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و کالاهای سرمایه‌ای مورد نیاز جهت پی‌ریزی ساختار تولید کشور، تجارت خارجی نقش اساسی و مهمی را ایفا می‌کند. امروزه رشد صادرات برای دولت‌ها به منزله کلید بازآفرینی اقتصاد است و یکی از راهبردهای توسعه و رشد اقتصادی که جایگاه ویژه‌ای در بین کشورها پیدا کرده، استراتژی توسعه صادرات است. ایران هم مانند سایر کشورهای جهان، توسعه صادرات را به عنوان یک هدف، همواره در برنامه‌های توسعه‌ای خود (فارغ از برنامه‌های توسعه‌ای قبل و بعد از انقلاب)، به منظور دستیابی به رشد مستمر اقتصادی مورد تاکید قرار داده است.
ایجاد مزیت رقابتی یک کشور مستلزم رویکرد سیستمی و دسته‌بندی عوامل مختلف اعم از اقتصادی و غیراقتصادی در سطوح مختلف است که در قالب مفهوم مزیت رقابتی در یک فرآیند سیستمی ایجاد می‌شود. در حالی که شرایط جمعیتی فعلی، شرایط جغرافیایی متنوع و همچنین داشتن مرز مشترک خاکی و آبی با ۱۵کشور همسایه «که از شمال با پنج‌کشور ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، (و در دریای خزر) قزاقستان و روسیه، از شرق با دوکشور افغانستان و پاکستان، از غرب با دوکشور ترکیه و عراق و از جنوب از طریق دریای عمان و خلیج فارس با ۶کشور عمان، امارات متحده عربی، قطر، بحرین، عربستان سعودی و کویت» فرصت‌هایی را برای ایران فراهم می‌کند، نمی‌توان انتظار داشت که این مزایا با توجه به مزیت نسبی منحصربه‌فرد ایران، خودبه‌خود رشد اقتصادی و توسعه صادرات محقق شود. با اجرای قانون آزادی و منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و همچنین تحریم‌های تجاری اتحادیه اروپا که بر بخش‌های نفت، گاز طبیعی و امور مالی تاثیر گذاشت، صادرات در سال‌های ۲۰۱۳-۲۰۱۲ به بعد به ‌شدت کاهش یافت و توجه به توسعه صادرات غیرنفتی و شناسایی محصولاتی که دارای مزیت رقابتی هستند، از اهمیت بالایی برخوردار شد.در بین صنایع مختلف صادراتی غیرنفتی، صنعت موادغذایی از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، به‌طوری که در سبد کالاهای صادراتی غیرنفتی پس از پتروشیمی، رتبه دوم را به خود اختصاص داده است. صنایع تبدیلی و تکمیلی در ایران از پتانسیل بالایی برخوردار است و یک‌سوم اشتغال و ثروت ملی در اختیار صنایع غذایی است. بنابراین، صنعت غذا می‌تواند یکی از تکیه‌گاه‌های توسعه‌ کشور باشد. صنایع غذایی و تبدیلی، به دلیل ارزان بودن مواد خام کشاورزی، ارزبری کمتر صنایع تبدیلی و غذایی و همچنین چندبرابر شدن ارزش‌افزوده محصولات کشاورزی به‌ویژه برای کشورهای صادر‌کننده محصولات کشاورزی از جمله مهم‌ترین گروه‌های صنعتی کشورهای در حال توسعه را تشکیل می‌دهد که می‌تواند در توسعه اقتصادی کشورها و افزایش ارزش صادرات نقش موثری ایفا کند.
براساس آمارهای به دست آمده، در حال حاضر صنایع غذایی ایران، بین ۱۲ تا۱۸درصد کارگاه‌های صنعتی، ۱درصد اشتغال، ۱۲درصد سرمایه‌گذاری، ۱۰درصد ارزش‌افزوده و ۷درصد صادرات صنعتی را به خود اختصاص داده است. در یک دهه اخیر، سهم صنایع غذایی از کل ارزش‌افزوده صنعتی کشور معادل ۱۶ تا ۱۸درصد بوده است. رشته فعالیت‌های زیرمجموعه صنعت مواد غذایی ۵۰درصد مواد اولیه خود را از بخش کشاورزی در اقتصاد ایران دریافت می‌کنند، به همین دلیل این صنعت به عنوان موتور محرک بخش کشاورزی محسوب می‌شود. به گفته کارشناسان این حوزه، نکته مهم دیگر در صنایع غذایی قدرت بالای اشتغالزایی این صنعت است؛ به‌طوری که میزان اشتغال مستقیم و غیرمستقیم این صنعت از ۱۶۶هزار نفر در سال ۸۴ به ۲۱۵هزار نفر در سال ۹۲ و بالغ بر ۳۰۰هزار نفر در سال ۱۳۹۹ رسیده است؛ یعنی به عبارتی در طول ۱۵سال گذشته اشتغال در صنایع غذایی رشد ۸۰درصدی را تجربه کرده و به ۱۲ تا۱۵درصد سهم اشتغال کل صنایع رسیده است.