توقف توزیع رانت

گروه صنعت- با توجه به اینکه بخش عمده‌ای از سود حاصل از معاملات سیستم قرعه‌‌کشی خودرو به جیب دلالان و واسطه‌گران سرازیر می‌شد، عرضه خودرو در بورس کالا در دستور کار قرار گرفت تا علاوه بر کشف قیمت خودرو در مکانیسمی شفاف، به این وسیله به رانتی که نصیب عده‌ای می‌شود، پایان داده شود. عرضه کالا در بورس اما با وجود تمام مزایایی که به همراه دارد، طی هفته‌های اخیر ابهاماتی را برای برخی از کارشناسان و مسوولان به وجود آورد به طوری که اخیرا ۱۱ نماینده مجلس در نامه‌ای به شورای رقابت اعلام کردند شیوه کنونی عرضه خودرو در بورس کالا به دلایل متعدد غیرقانونی و ضدرقابتی است. در واکنش به این اظهارنظر برخی از نمایندگان مجلس، وزارت اقتصاد اعلام کرد: قیمت خودرو باید براساس قیمت کارخانه و هزینه تمام‌شده تعیین شود. در این میان فاصله و شکاف بین قیمت کارخانه و بازار آزاد به ایجاد فضای رانتی و انحصاری منجر شده که به یکباره قیمت خودرو را با رشد چندبرابری مواجه می‌کند. این سود نجومی به جیب دلالان این بخش رفته و مردم توان خرید خودرو معمولی با قیمت عادلانه را از دست داده‌اند.
این در حالی است که به تازگی نمایندگان مجلس نیز اعلام کرده‌اند که هیچ یک از آنها مخالف عرضه خودرو بورس کالا نیستند و درخواست آنها این است که به برخی ابهامات درباره عرضه خودرو پاسخ داده شود. در واقع خواسته نمایندگان از شورای رقابت این است که شفاف‌سازی بیشتری نسبت اینکه قیمت پایه خودرو بر چه اساسی تعیین شده است، صورت گیرد. نکته جالب توجه اینکه با توجه به افزایش قیمت خودرو در بازار و مشکلاتی که در این حوزه ایجاد شده، شورای رقابت دوباره وارد عرصه شده و قرار است در کارگروه تخصصی خودرو، دستورالعمل نحوه محاسبه قیمت تمام‌شده و سود خودرو را اعلام ‌کند. اگرچه ممکن است نظر کارگروه تخصصی که به‌صورت کارشناسی اعلام می‌شود مورد استفاده قرار گیرد یا اجرایی نشود. بنابراین می‌توان گفت قرار نیست شورای رقابت کار قیمت‌گذاری خودرو را انجام دهد.
نمایندگان مجلس مخالف عرضه خودرو در بورس نیستند
بر همین اساس عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس با بیان اینکه هیچ کدام از نمایندگان مجلس مخالف عرضه خودرو بورس کالا نیستند، گفت: تعدادی از نمایندگان طی نامه‌ای به شورای رقابت، خواستار رسیدگی به برخی ابهامات درباره عرضه خودرو بودند. بهروز محبی‌نجم‌آبادی اظهار کرد: به طور قطع بازار سرمایه از اهمیت بالایی برخوردار است و نمایندگان به خوبی این میزان اهمیت را درک می‌کنند. وی با تاکید بر اینکه بورس کشور با کمک و حمایت دولت و مجلس بیش از پیش تقویت خواهد شد، افزود: به طور کلی با وجود شفافیت بالا در بورس، قیمت‌ها در بورس کالا واقعی‌تر بوده و عدالت نیز بیش از پیش در آن وجود دارد.
به گفته این نماینده مجلس؛ شورای رقابت با تشکیل کمیته خودرویی با حضور نمایندگان صنعت خودرو، اعضای شورای رقابت و تعدادی از نمایندگان مجلس درصدد است اولین دستورجلسه خود را با حضور این افراد بررسی کند. وی مطرح کرد که خواسته نمایندگان از شورای رقابت این است که شفاف‌سازی بیشتری نسبت به اینکه قیمت پایه خودرو بر چه اساسی تعیین شده است، صورت گیرد. محبی‌نجم‌آبادی اظهار کرد: براساس ماده ۷ قانون ساماندهی صنعت خودرو، امیدواریم شورای رقابت بیش از گذشته اقدامات بهتری به منظور توسعه صنعت خودرو انجام دهد. عضو کمیسیون برنامه و بودجه با تاکید به اینکه خودرو باید به کسانی واگذار شود که نیازمند واقعی آن هستند، عنوان کرد: بورس کالا فضای سوداگری را از بین برده، رقابت را بیشتر و قیمت‌ها را واقعی‌تر کرده است و این مساله برای نمایندگان بسیار مهم است. همچنین بورس کالا بهترین گزینه برای عرضه‌های خودروهای وارداتی است.
قیمت‌گذاری دستوری باعث کنترل قیمت‌ها نمی‌شود
در این خصوص همچنین عضو هیات علمی دانشکده مهندسی خودرو دانشگاه علم و صنعت ایران گفت: عرضه خودرو در بورس کالا مانع رانت‌خواری می‌شود، اما حال که فضا برای افزایش تولید فراهم است باید به رفع مشکلات موجود پرداخت. امیرحسن کاکایی در تحلیل خود از عرضه خودروها در بورس کالا، افزود: در شرایط فعلی و با وجود فضای ابهام و همچنین برخی تنش‌ها در اقتصاد، باید این شیوه فروش خودرو را با سایر روش‌های موجود یعنی قیمت‌گذاری دستوری (شیوه قرعه‌کشی) و فروش در بازار آزاد تحلیل کرد. وی بیان داشت: امروز به این اطمینان رسیده‌ایم که قیمت‌گذاری دستوری موجب کنترل قیمت‌ها در بازار نمی‌شود و افرادی که می‌گویند باید به این شیوه بازگردیم، سخت در اشتباه‌اند. این کارشناس صنعت خودرو ادامه داد: در خصوص عرضه با قیمت‌های نزدیک به حاشیه بازار که در دهه ۷۰ نیز تجربه شد، امروز قاطبه افراد و حتی سیاسیون با آن مخالف‌اند، زیرا آن را شیوه‌ای شفاف نمی‌دانند. وی به شیوه عرضه در بورس اشاره کرد که در حقیقت اختراع ایرانی‌هاست و گفت: قیمت خودرو در بورس کالا در مکانیسمی کاملا شفاف کشف می‌شود و حتی می‌توان مشخص کرد چه کسانی در طرح‌های فروش شرکت کنند.
خریداران واقعی در بورس
خرید می‌کنند
کاکایی یادآور شد: در شیوه قرعه‌کشی، برخی افراد فقط به نوشتن نام خود بسنده می‌کردند و اگر قرعه به نامشان می‌افتاد به دنبال فراهم کردن پول لازم می‌رفتند، اما برای خریداری خودرو از بورس افراد باید پول داشته باشند و بر این اساس خریداران واقعی ورود می‌کنند. وی اضافه کرد: همچنین در مقایسه با شیوه قیمت‌گذاری دستوری، رانت توزیع نمی‌شود که مردم برای آن صف بکشند؛ بنابراین بازار به تعادل نزدیک خواهد شد و مابه‌التفاوت قیمتی با بازار نیز می‌تواند از سوی خودروساز در تولید بیشتر به‌کار گرفته شود. عضو هیات علمی دانشکده مهندسی خودرو دانشگاه علم و صنعت ایران اظهار کرد: در حدود پنج ماه گذشته که عرضه خودرو در بورس آغاز شده، شاهد کاهش قیمت خودروها نسبت به نرخ‌های بازاری بودیم، به‌طوری که ‌هایما اس۷ ایران‌خودرو با قیمت پایه خریداری شد. وی گفت: در خودروهای نسبتا ارزان‌تری که وارد بورس شد نیز شاهد بودیم بورس کالا موجب افزایش قیمت نشد، هرچند در همین هفته‌های گذشته شاهد التهابات ارزی و افزایش نگرانی‌های اقتصادی نسبت به آینده و در نتیجه افزایش تقاضا برای خرید خودرو بودیم. کاکایی با تاکید بر اینکه بورس کالا قرار نیست همه مشکلات قیمتی و بازار خودرو را حل کند، خاطرنشان کرد: امروز به‌طور قطع می‌توان گفت عرضه خودرو در بورس کالا جلوی رانت‌خواری را خواهد گرفت، اما این لزوما به معنای حذف کامل دلالان یا کاهش قیمت‌ها نیست. وی تاکید کرد: حال که با این شیوه فروش پول بیشتری به دست خودروسازان می‌رسد، باید موانع تولید آنها برطرف شود تا شاهد افزایش تولید خودرو و در نتیجه کاهش قیمت تمام‌شده باشیم.
نفع تولیدکننده و مصرف‌کننده
با کمک بورس
عضو اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران نیز با تاکید بر اینکه عرضه خودرو در بورس کالا باعث ایجاد تعادل در بازار و کاهش اختلاف قیمت بازار و کارخانه می‌شود، گفت: با توجه به ایجاد فضای رقابتی با عرضه خودرو در بورس هم تولیدکننده و هم مصرف‌کننده منفعت می‌برند.
عباس آرگون در مورد مخالفت‌هایی که در خصوص عرضه خودرو در بورس کالا صورت می‌گیرد، افزود: تعیین قیمت خودرو در بورس و به صورت رقابتی، قطعا بهتر است، زیرا با قیمت دستوری هم تولید‌کننده و مصرف‌کننده زیان می‌کنند. وی افزود: با قیمت تعیین‌شده و فروش به صورت قرعه‌کشی، خودروساز زیر قیمت تمام‌شده محصول نهایی را باید بفروشد. آرگون خاطرنشان کرد: با فروش خودرو به صورت قرعه‌کشی، دست مصرف‌کننده واقعی از دستیابی به محصول کوتاه می‌شود، زیرا برخی افراد اقدام به خرید می‌کنند که قصد دارند بعد از یک بازه زمانی خودرو را با سود بیشتر به فروش برسانند. وی با تاکید بر اینکه قیمت شفاف و رقابتی به نفع مصرف‌کننده و تولیدکننده تمام می‌شود، تصریح کرد: عرضه خودرو در بورس و قیمت واقعی شرایط را به‌گونه‌ای فراهم می‌کند که تولیدکننده به دنبال ارتقای کیفیت و مدیریت محصول باشد تا رضایتمندی مشتری را کسب کند. نایب‌رییس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق بازرگانی تهران گفت: قیمت‌گذاری دستوری تولیدکننده را در معرض زیان قرار می‌دهد، به همین دلیل در بخش‌هایی کیفیت‌ها را کاهش می‌دهد تا قیمت تمام‌شده را پایین نگه دارد و ضرر کمتری کند. آرگون بیان کرد: با انجام قرعه‌کشی، مصرف‌کننده و تولیدکننده زیان می‌کردند و همچنین سهامدار شرکت‌ها هم متضرر می‌شدند، به همین دلیل موافق عرضه خودرو در بورس هستم، البته باید از قیمت‌سازی در این بخش جلوگیری شود.
مراقب باشیم تا قیمت کاذب
ایجاد نشود!
آرگون تاکید کرد: با عرضه خودرو در بورس باید مراقبت‌های لازم انجام شود تا قیمت کاذب ایجاد نشود و برخی با سوءاستفاده نرخ محصول نهایی را بالا ببرند به طوری که مصرف‌کننده زیان کند.
نایب‌رییس کمیسیون بازار پول و سرمایه اتاق بازرگانی تهران با بیان اینکه با واردات هم‌زمان خودرو، رقابت نیز در بازار ایجاد می‌شود، اظهار داشت: این روند خروج از انحصار در بازار را رقم می‌زند که منفعت تولیدکننده و مصرف‌کننده را به دنبال دارد، زیرا تولیدکننده کیفیت را افزایش می‌دهد و مصرف‌کننده حق انتخاب بیشتری دارد و مجبور نیست فقط از تولیدات داخلی خرید کند. آرگون با بیان اینکه انحصار موجب افت کیفی محصول می‌شود، گفت: از سوی دیگر خرید از طریق واسطه موجب بالا بودن قیمت برای مصرف‌کننده می‌شود که ضرر برای هر دو سو را در پی دارد.
به گفته وی، اختلاف قیمت بازار و کارخانه تقاضای کاذب را افزایش می‌دهد که عرضه در بورس می‌تواند تعادل را در این بازار ایجاد کند.

دستور‌العمل تشکیل «کارگروه تخصصی خودرو» تصویب شد
شورای رقابت با اعلام اینکه مصوبه سال ۱۴۰۰ شورای‌عالی هماهنگی اقتصادی مبنی بر قیمت‌گذاری خودرو توسط وزارت صمت منقضی شده است، مدعی ورود مجدد به قیمت‌گذاری خودرو شد.
شورای رقابت با استناد به بند ۵ ماده ۵۸ قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، دستورالعمل تشکیل «کارگروه تخصصی خودرو» را با هدف بازنگری دستورالعمل تنظیم قیمت خودرو و پایش و ارزیابی عملکرد بازار خودرو، تصویب کرد.
در مصوبه شصت و سومین جلسه شورای‌عالی هماهنگی اقتصادی اعلام شده بود، «مسوولیت تنظیم بازار خودرو از جمله تدوین و ابلاغ دستورالعمل‌های تنظیم قیمت این بازار فعلا بر عهده وزارت صنعت، معدن و تجارت و با هماهنگی ستاد تنظیم بازار است.» بر این اساس دستورالعمل بازار خودرو که شامل تنظیم قیمت، مقدار و شرایط دسترسی آن است، توسط «کارگروه تخصصی خودرو» تدوین می‌شود، همچنین پایش و ارزیابی ساختار و عملکرد بازار خودرو با تاکید بر موضوع رقابت یکی از وظایف مهم این کارگروه است، البته براساس ماده ۳ این دستورالعمل، تصمیمات کارگروه باید به تصویب شورای رقابت برسد. براساس درخواست کارگروه فوق‌الذکر، لازم است عرضه‌کنندگان خودرو گزارش عملکرد ۶ماهه یا دوره‌های زمانی مورد درخواست را در جلسات کارگروه ارائه دهند. اعضای ۵نفره کارگروه را دو نفر از اعضای شورای رقابت، رییس سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، رییس جامعه حسابداران رسمی ایران و یک صاحب‌نظر در حوزه خودرو تشکیل می‌دهند.
رییس کارگروه نیز از میان دو عضو شورا تعیین می‌شود، همچنین نمایندگان سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربطی مانند وزارت صمت، انجمن واردکنندگان خودرو، انجمن خودروسازان، شرکت‌های خودروساز و… به‌صورت موردی و براساس موضوع جلسات به «کارگروه تخصصی خودرو» دعوت خواهند شد.
بر همین اساس قرار است شورای رقابت نامه یازده نماینده مجلس را که در آن ضمن اعتراض و شکایت از وزارت صمت و شرکت‌های خودروساز، عرضه خودرو در بورس کالا را به دلایل متعدد غیرقانونی و ضد‌رقابتی دانسته‌اند، با اولویت در «کارگروه تخصصی خودرو» بررسی و پیگیری کند. در همین راستا، سازمان بازرسی کل کشور نیز این موضوع را رسیدگی کرده و با شورای رقابت مکاتبه داشته که پیگیری آن در کارگروه تخصصی خودرو صورت خواهد گرفت.
مدعی قیمت‌گذاری خودرو نیستیم
گفتنی است مدیر روابط‌عمومی مرکز ملی رقابت با بیان اینکه «این تشکل فراقوه‌ای دستورالعمل نحوه محاسبه قیمت تمام‌شده و سود خودرو را اعلام می‌کند» گفت: ممکن است نظر کارگروه تخصصی که به‌صورت کارشناسی اعلام می‌شود مورد استفاده قرار گیرد یا اجرایی نشود. سپهر دادجوی توکلی با اشاره به اینکه شورای رقابت به هیچ عنوان مدعی قیمت‌گذاری خودرو نیست، گفت: این تشکل فراقوه‌ای دستورالعمل نحوه محاسبه قیمت تمام‌شده و سود خودرو را اعلام می‌کند و این موضوع به‌معنای قیمت‌گذاری خودرو نیست، ما فقط دستورالعمل را اعلام می‌کنیم. وی در پاسخ به این پرسش که چرا با منقضی شدن مدت زمان مصوبه شورای‌عالی هماهنگی اقتصادی در ۲۸ مهرماه امسال، همان موقع شورای رقابت تصمیمی به تنظیم بازار خودرو و تعیین دستورالعمل نداشت و بعد از گذشت دو ماه کارگروه تخصصی خودرو را در این شورا تشکیل داده است، افزود: از ابتدای سال جاری کارشناسان شورای رقابت به مطالعه بازار و بررسی راهکارهایی جهت مدیریت بازار اقدام کرده‌اند به‌نحوی که این موضوع با سرعت بیشتری از مهرماه سال جاری انجام شده است و در طول دو ماه اخیر توانستیم به جمع‌بندی برای تشکیل کارگروه تخصصی خودرو برسیم.